www.albedimare.org


Megale Hellas : Fonti antiche : TITO LIVIO : ab Urbe condita
Periochae I >>> CXLII


Titus Livius

Ab Urbe Condita liber I Periocha


[A.] Adventus Aeneae in Italiam et res gestae. Ascani regnum Albae et deinceps Silviorum. Numitoris filia a Marte compressa nati Romulus et Remus. Amulius obtruncatus. Urbs a Romulo condita. Senatus lectus. Cum Sabinis bellatum. Spolia opima Feretrio Iovi lata. In curias populus divisus. Fidenates, Veientes victi. Romulus consecratus.
Numa Pompilius ritus sacrorum tradidit. Porta Iani clausa.
Tullus Hostilius Albanos diripuit. Trigeminorum pugna. Metti Fufeti supplicium. Tullus fulmine consumptus.
Ancus Marcius Latinos devicit, Ostiam condidit.
Tarquinius Priscus Latinos superavit, circum fecit, finitimos devicit, muros et cloacas fecit.
Servio Tullio caput arsit. Servius Tullius Veientes devicit et populum in classes divisit, aedem Dianae dedicavit.
Tarquinius Superbus occiso Tullio regnum invasit. Tulliae scelus in patrem. Turnus Herdonius per Tarquinium occisus. Bellum cum Vulscis. Fraude Sex. Tarquini Gabi direpti. Capitolium inchoatum. Termonis et Iuventae arae moveri non potuerunt. Lucretia se occidit. Superbi expulsio. Regnatum est annis CCLV




[B.] Latinis victis montem Aventinum adsignavit, fines protulit, Hostiam coloniam deduxit, caerimonias a Numa institutas renovavit.
Hic temptandae scientiae Atti Navi auguris causa fertur consuluisse eum, an id de quo cogitaret effici posset; quod cum ille fieri posse dixisset, iussisse eum novacula cotem praecidere, idque ab Atto protinus factum.
[Regnavit annis XXIIII. Eo regnante Lucumo, Demarati Corinthi filius, a Tarquinis, Etrusca civitate, Romam venit et in amicitiam Anci receptus Tarquini Prisci nomen ferre coepit et post mortem Anci regnum excepit. Centum in patres allegit, Latinos subegit, ludos in circo edidit, equitum centurias ampliavit, urbem muro circumdedit, cloacas fecit.] Occisus est ab Anci filiis, cum regnasset annis XXXVIII.
Successit ei Servius Tullius, natus ex captiva nobili Corniculana, cui puero athuc in cunis posito caput arsisse traditum erat. Is censum primum egit, lustrum condidit, quo censa LXXX milia esse dicuntur, pomerium protulit, colles urbi adiecit Quirinalem, Viminalem, Aesquilinum, templum Dianae cum Latinis in Aventino fecit. Interfectus est a Lucio Tarquinio, Prisci filio, consilio filiae suae Tulliae, cum regnasset annis XLIIII.
Post hunc L. Tarquinius Superbus neque patrum neque populi iussu regnum invasit. Is armatos circa se in custodiam sui habuit. Bellum cum Vulscis gessit et ex spoliis eorum templum in Capitolio Iovi fecit. Gabios dolo in potestatem suam redegit. Huius filiis Delphos profectis et consulentibus quis eorum Romae regnaturus esset, dictum est eum regnaturum qui primum matrem osculatus esset. Quod responsum cum ipsi aliter interpretarentur, Iunius Brutus, qui cum his profectus erat, prolapsum se simulavit et terram osculatus est; idque factum eius eventus conprobavit. Nam cum inpotenter se gerendo Tarquinius Superbus omnes in odium sui adduxisset, ad ultimum propter expugnatam nocturna vi a Sexto filio eius Lucretiae pudicitiam, quae ad se vocato patre Tricipitino et viro Collatino obtestata ne inulta mora eius esset cultro se interfecit, Bruti opera maxime expulsus est, cum regnasset annos XXV. Tum consules primi creati sunt L. Iunius Brutus L. Tarquinius Collatinus.

Tito Livio

aUC [ 753 a.C > 509 a.C. (I a.Rp.)]


[A.] Arrivo di Enea in Italia e le vicende. Regno di Alba di Ascanio ed inseguito dei Silvi. La Figlia di Numitore violata da Marte genera Romolo e Remo. Trucidato Amuilio.L'Urbe è fondata da Romolo. Si elegge il Senato. Guerra contro i Sabini. Ricco bottino offerto a Giove Feretrio. II popolo viene diviso in Curie. Vinti i Fidenati ed i Veienti. Consacrato Romolo.
Numa Pompilio istiruisce i riti sacri. Chiusa la porta di Giano.
Tullo Ostilio saccheggia Albano. Battaglia dei 3 gemelli. Supplizio di Mezzio Fufezio. Tullo ucciso dal fulmine.
Anco Marzio vinti i Latini, fonda Ostia.
Tarquinio Prisco vince i latini, costruisce il circo, sconfigge i vicini, costruisce le mura e la cloaca.
La testa di Servio Tullio emette fiamme . Servio Tullio vinse i veienti e divise il popolo in classi, dedica un tempio a Diana.
Dopo l'omicidio di Tullio Tarquinio il Superbo prese il regno. delitto del padre da parte di Tullia. Turno Herdonio assassinato da Tarquinio. Gruerra contro i Volsci. la frode di Sesto Tarquinio. Gabi saccheggiata da Tarquinio. Si comincia il Campidoglio. Non poterono essere spostate le aree delle terme del tempio della Giovinezza. Lucrezia si uccise. Espulsione del Superbo. Il regno durò 255 anni.

[B.] Vinti i latini gli assegna Il monte Aventino, ampliò i confini, dedotta la colonia di Ostia, si rinnovarono le cerimonie istituite da Numa.
Per provare la scienza dell'augurio Atto Navio, gli chiese, dici- che si potrebbe fare questo a cui penso, e, sulla propria risposta positiva, dicono di tagliare una pietra con un rasoio; e Atto lo fece immediatamente.
[Regnò XXIIII anni. Sotto il suo regno Lucumone ,Figlio di Demerato di Corinto, venne da Tarquinia, città Etrusca ,a Roma ed in amicitia con Anco, comincia a portare il nome di Tarquinio Prisco, e dopo la morte di Anco, gli succede come Re. Nomina cento nuovi padri, sottomette i Latini, celebro i giochi nel circo , aumenta le centurie dei cavalieri , cinse l'urbe di mura e costruì fogne.] E' ucciso dai figli di Anco, dopo 38 anni di regno.
gli successa Servio Tullio, nato sa una nobile prigioniera Corniculana. Quando egli era ancora nella culla si dice che la sua testa abbia emesso fiamme. Egli fece il primo censimento ed istitui il lustro , ove vennero censiti, si dice, 80,000 persone , arretra i limiti del pomero, aggiunge alla città le colline del Quirinale, del Viminale, dello Esquilino, edifica insieme con i latini il tempio di Diana sull'Aventino. È ucciso da L. Tarquin, figlio di Tarquin Prisco, su istigazione di sua figlia Tullia, dopo avere regnato quarantaquattro anni.
Dopo di lui L. Tarquin il Superbo s'impossessa del potere sensa il voto del senato ne del popolo. Egli si circondò guarde del corpo armate.fece guerra ai Volsci e con le loro spoglie edificò il tempio a Giove sul Campidoglio. Con l'inganno riportò Gabi sotto il suo dominio . I suoi figli si recano aDelfi e chiedono all'oracolo chi di loro avrebbe regnato su Roma,e l'oracolo rispose : " Coloui che per primo avrà abbracciato sua madre".
Mentre interpretano al loro modo questa risposta, Junius Brutus, che li ha accompagnati, finge di cadere e abbraccia la terra; e gli avvenimenti danno ragione al suo atto. Infatti, poiche'gli eccessi della sua condotta hanno reso Tarquinio il Superbo odiosi a tutti, - (in seguito alla violenza commessa, la notte, dai suo figlio Sestio, su Lucrezia, che, ha chiesto a suo padre Tricipitino ed a suo marito Collatino di giurare che avrebbero lasciato la sua morte senza vendetta, si uccide con un pugnale), - alla fine è scacciato, grazie a Bruto più che a qualsiasi altro, dopo avere regnato venticinque anni. Allora sono nominati i primi consoli, L. Junio Bruto e L. Tarquinio Collatino.

Ab Urbe Condita liber II Periocha

Brutus iureiurando populum adstrinxit neminem Romae regnare passuros. Tarquinium Collatinum collegam suum propter adfinitatem Tarquiniorum suspectum coegit consulatu se abdicare et civitate cedere. Bona regum diripi iussit, agrum Marti consecravit, qui campus Martius nominatus est. Adulescentes nobiles, in quibus suos quoque et fratris filios, quia coniuraverant de recipiendis regibus, securi percussit. Servo indici, cui Vindicio nomen fuit, libertatem dedit; ei cuius nomine vindicta appellata.
Cum adversus reges, qui contractis Veientum et Tarquiniensium copiis bellum intulerant, exercitum duxisset, in acie curn Arrunte filio Superbi commortuus est; eumque matronae anno luxerunt.
P. Valerius consul legem de provocatione ad populum tulit. Capitolium dedicatum est.
Porsenna, Clusinorum rex, bello pro Tarquinis suscepto cum ad Ianiculum venisset, ne Tiberim transiret virtute Coclitis Horati prohibitus est, qui, dum alii pontem Sublicium rescindunt, solus Etruscos sustinuit et ponte rupto armatus in flumen se misit et ad suos transnavit. Accessit alterum virtutis exemplum in Mucio. Qui cum ad feriendum Porsennam castra hostium intrasset, occiso scriba, quem regem esse existimaverat, conprehensus inpositam manum altaribus, in quibus sacrificatum erat, exuri passus est dixitque tales CCC esse. Quorum admiratione coactus Porsenna pacis condiciones ferre bellum omisit acceptis obsidibus. Ex quibus virgo una Cloelia deceptis custodibus per Tiberim ad suos transnavit et cum reddita esset, a Porsenna honorifice remissa equestri statua donata est.
Adversus Tarquinium Superbum cum Latinorum exercitu bellum inferentem Aulus Postumius dictator prospere pugnavit.
Appius Claudius ex Sabinis Romam transfugit. Ob hoc Claudia tribus adiecta est numerusque tribuum ampliatus est, ut essent XXI.
Plebs cum propter nexos ob aes alienum in Sacrum montem secessisset, consilio Meneni Agrippae a seditione revocata eat. Idem Agrippa cum decessisset, propter paupertatem publico inpendio elatus est. Tribuni plebis quinque creati sunt.
Oppidum Vulscorum Corioli captum est virtute et opera Cn. Marci, qui ob hoc Coriolanus vocatus est.
T. Latinius, vir de plebe, cum in visu admonitus ut de quibusdam religionibus ad senatum perferret id neglexisset, amisso filio pedibus debilis factus, postquam delatus ad senatum lectica eadem illa indicaverat, usu pedum recepto domum reversus est.
Cum Cn. Marcius Coriolanus, qui in exilium erat pulsus, dux Vulacorum factus exercitum hostium urbi admovisset, et missi ad eum primum legati, postea sacerdotes frustra deprecati essent ne bellum patriae inferret, Veturia mater et Volumnia uxor impetraverunt ab eo, ut recederet.
Lex agraria primum lata est.
Spurius Csssius consularis regni crimine damnatus est necatusque.
Opillia virgo Vestalis ob incestum viva defossa est.
Cum vicini Veientes incommodi magis quam graves essent, familia Fabiorum id bellum gerendum depoposcit misitque in id trecentos et sex armatos, qui ad Cremeram praeter unum ab hostibus caesi sunt.
Appius Claudius cos. cum adversus Vulscos contumacia exercitus male pugnatum esset, decimum quemque militum fuste percussit.
Res praeterea adversus Vulscos et Hernicos et Veientes et seditiones inter patres plebemque continet.



aUC [ 508 > 468 ( II - XLII a.Rp. ) ]

Brutus fece giurare al popolo non di permettere a nessuno di regnare su Roma; Tarquinio Collatino il suo collega, sospetto a causa della sua parentela con Tarquinio, lo costrinse a dimettersi dal consolato e lasciare la città. Fece saccheggiare i beni dei re, dedicò a Marte il terreno che fu nominato campo di Marte. Dei giovani nobili, fra i quali i suoi figli e quelli di suo fratello, che avevano cospirato per fare tornare i re a Roma, li fece giuastiziare con l'ascia. Allo schiavo che li aveva denunciati, chiamato Vindicio, diede la libertà da cui deriva la parola "vindicta" (liberazione). Poiché i principi, con le forze riunite dei Véienti e dei Tarquinieni, avevano dichiarato la guerra a Roma, condusse l'esercito contro loro, e, nella battaglia, morì con Arrunte, figlio del Superbo: le donne lo piansero un anno. Il console L. Valérius presentò una legge sull'appello al popolo. il campidoglio fu dedicato. Porsenna il re de Chiusi, che ha preso le armi in favore dei Tarquini, arrivò al Gianicolo; il passaggio del Tevere gli fu impedito dal coraggio di Orazio Coclite, che mentre altri tagliavano il ponte Subliciuo, egli da solo sostenne l'attacco degli etruschi, quindi, rotto il ponte, si gettònel fiume con tutte le armi , e raggiunse i suoi nuotando. A quest'atto di coraggio se ne aggiunse un altro, nella persona di Muzio: entrato per colpire Porsenna, nel campo nemico, uccise un segretario che prese per il re. Arrestato, mise la sua mano sul gbraciere dove si era sacrificato, e la lasciò bruciare, dicendo che c'erano (a Roma) trecento uomini come lui. L'ammirazione per loro costrinse il re ad accettare condizioni di pace; abbandonò la guerra e ricevette ostaggi. Fra loro una giovane donna, Clélia, sfugge ai suoi custodi, attraversò il Tevere e raggiunse i suoi a nuoto. Resa a Porsenna, fu rilasciata da lui con onore; gli innalzarono una statua equestre. Appio Claudo divenne capo dei Sabini a Roma, cosa che fece aggiungere la tribù Claudia. Il numero delle tribù fu portato a ventuno. Su Tarquinio il Superbo, che faceva la guerra a Roma con l'esercito dei latini, il dittatore Aulo Postumio riportò una vittoria. Poiché la plèbe, a causa degli schiavi per debiti,s'era ritirata sul Monte Sacro, la saggezza di Menenius Agrippa la fece riwentrare dal dissenso. Questo stesso Agrippa, quando morì, a causa della sua povertà, fu sepolto a spese dello Stato. Si crearono cinque tribuns della plèbe. Corioli luogo dei Volsci, fu preso per il coraggio e l'attività di Cn. Marcio, detto per ciò Coriolano. Tito Latinio plébeo fu spinto da una visione ad illustrare al senato certi avvertimenti religiosi, che avevano trascurato, perse i suoi figli, ebbe i piedi paralizzati, quindi, dopo essere stato portato al senato in lettiga ed aver dato queste stesse indicazioni, recuperato l'uso dei piedi, rientrò da solo. Cn. Marcio Coriolano esiliato, diventato generale dei Volsci, che ha condotto il loro esercito nei pressi di Roma, e gli uomini inviati a lui, deputati, quindi sacerdoti,lom supplicano di non portare la guerra contro la sua patria, sua madre Véturia e sua moglie Volumnia ottennero che si ritirasse. Una legge agraria fu presentata per la prima volta. Il console Spurio Cassio , accusato di aspirare alla regalità, fu condannato e giustiziato. La vestale Oppia è sepolta viva per aver commesso adulterio. Essendo i Veienti nemici più maldestri che pericolosi, la famiglia dei Fabii volle far loro la guerra, ed inviò contro loro 306 soldati che, sulla Cremera, furono uccisi tutti , eccetto un bambino lasciato a Roma. Il console Appio Claudio, vinto dai Volssci in seguito ad una sommossa del suo esercito, decima i suoi soldati a bastonate. Conflitti contro i Volsci, gli Èqui e i Véienti; Dissidi fra patrizi e plèbei.

Ab Urbe Condita liber III Periocha

Seditiones de agrariis legibus fuere. Capitolium ab exulibus et servis occupatum caesis his receptum est.
Census bis actus est. Priore lustro censa sunt civium capita +VIII milia DCCXIIII+ praeter orbos orbasque, sequenti CXVII milia CCXVIIII.
Cum adversus Aequos male gesta res esset, L. Quintius Cincinnatus dictator factus, cum rure intentus operi rustico esset, ad id bellum gerendum arcessitus est. Is victos hostes sub iugum misit.
Tribunorum plebis numerus ampliatus est, ut essent X, tricesimo sexto anno [a] primis tribunis plebis.
Petitis per legatos et adlatis Atticis legibus ad constituendas eas proponendasque X viri pro consulibus sine ullis aliis magistratibus creati altero et trecentesimo anno quam Roma condita erat, et ut a regibus ad consules, ita a consulibus ad X viros imperium translatum. Hi X tabulis legum positis cum modeste se in eo honore gessissent et ob id in alterum quoque annum eundem esse magistratum placuisset, duabus tabulis ad X adiectis cum complura inpotenter fecissent, magistratum noluerunt deponere et in tertium annum retinuerunt, donec inviso eorum imperio finem adtulit libido Appi Claudi. Qui cum in amorem Virginiae virginis incidisset, summisso, qui eam in servitutem peteret, necessitatem patri eius Virginio inposuit. Rapto ex taberna proxima cultro filiam occidit, cum aliter effici non posset ne in potestatem stuprum inlaturi veniret. Hoc tam magnae iniuriae exemplo pleps concitata montem Aventinum occupavit coegitque X viros abdicare se magistratu. Ex quibus Appius, qui praecipuam poenam meruerat, in carcerem coniectus est; ceteri in exilium acti.
Res praeterea contra Sabinos et Vulscos prospere gestas continet et parum honestum populi Romani indicium, qui iudex inter Ardeates et Aricinos sumptus agrum de quo ambigebatur sibi adiudicavit.



aUC [ 467 - 446 (XLIII - LXIV a.Rp.) ]

Disordini causati dalle leggi agrarie. Il Campidoglio è preso da esiliati e schiavi, è riconquistato in seguito al loro massacro. Due censimenti: al primo lustro, si registrano cento e quattro mila settecento quattordici cittadini, non compresi gli orfani e le orfane, nel successivo cento diciassette mila duecento diciannove. Poiché era stata subita una sconfitta da parte degli Equi, L. Quinto Cincinnato, nominato dittatore, della campagna dove era impegnato nei lavori rustici viene chiamato a Roma per condurre questa guerra. Vinse i nemici e li fece passare sotto il giogo. Il numero dei tribuni della plèbe viene portato a dieci, trentacinque anni dopo la creazione dei primi tribuni. Gli ambasciatori che erano andati studiare le leggi dell' Attica che le hanno modificate, per istituire e promulgare questo nuovo codice; e, come il potere era stato trasferito dai re ai consoli, lo fu dai consoli ai decemviri. Questi stabilirono dieci tavole di leggi.
Poiché si erano mostrare moderati nell'esercizio del loro incarico, si era deciso di prorogare il loro incarico per un secondo anno nella stessa magistratura. Ma, dopo avere aggiunto altre due tavole di leggi alle prime dieci, avendo commesso eccessi, si rifiutarono di lasciare la loro carico e la conservarono un terzo anno, fino a che al loro potere odioso mise fine allo strapotere di Appio Claudio. Quest'ultimo, innamoratosi di una giovane donna, Virginia, inviò di nascosto qualcuno per richiederla come schiava, ridusse suo padre Verginio in questo stato:che prese al mercato più vicino un coltello ed uccise sua figlia, non potendo impedire in altro modo di cedere al potere dell'uomo che voleva disonorarla. Questo caso di un simile abuso di potere sollevò il popolo, che occupò il monte Aventino e costrinse i decemviri a dimettersi. Fra loro Appio, che aveva meritato la massima punizione, è gettato in prigione; gli altri furono mandati in esilio.
Il libro contiene inoltre vittorie sui Sabini e i Volsci, ed un giudizio poco onorevole sul popolo romano, che,scelti come giudici nella disputa fra la gente di Ardéa e la gente di Ariccia, si appropriò del territorio contestato


Ab Urbe Condita liber IV Periocha

Lex de conubio patrum et plebis a tribunis contentione magna patribus repugnantibus perlata est.
Tribuni * * * plebis.
Aliquot annos res populi R. domi militiaeque per hoc genus magistratus administratae sunt. Item censores tunc primum creati sunt.
Ager Ardeatibus populi iudicio ablatus missis in eum colonis restitutus est.
Cum fame populus R. laboraret, Sp. Maelius eques R. frumentum populo sua inpensa largitus est et ob hoc factum conciliata sibi plebe regnum adfectans a C. Servilio Ahala magistro equitum iussu Quinti Cincinnati dictatoris occisus est; L. Minucius index bove aurata donatus est.
Legatis Romanorum a Fidenatibus occisis, quoniam ob rem p. morte occubuerant, statuae in rostris positae sunt.
Cossus Cornelius tribunus militum occiso Tolumnio, Veientum rege, opima spolia secunda rettulit.
Mam. Aemilius dictator censurae honorem qui antea per quinquennium gerebatur, anni et sex mensum spatio finit; ob eam rem a censoribus notatus est.
Fidenae in potestatom redactae eoque coloni missi sunt; quibus occisis Fidenates cum defecissent, ab Mam. Aemilio dictatore victi sunt et Fidenae captae.
Coniuratio servorum oppressa est.
Postumius tribunus militum propter crudelitatem ab exercitu occisus est.
Stipendium ex aerario tum primum militibus datum est.
Res praeterea gestas adversus Vulscos at Fidenates et Faliscos continet.



aUC [ 445 - 404 (LXV - CVI a.Rp.) ]

Legge sul matrimonio tra patrizi e plèbei, proposta dai tribuni, dopo un grande scontro dovuto alla resistenza dei patrizi, è votata. - Tribuni della plèbe [_ _ _] -
Per alcuni anni gli affari del popolo romano, all'interno ed all'estero, sono diretti da questo tipo di magistrati. Inoltre sono allora creati per la prima volta i Censori. Il territorio tolto agli Ardeatini dopo un giudizio del popolo, e l'invio di una colonia, viene restituito loro. Una grave carestia afflige il popolo romano, Spurio Melio cavaliere romano, distribuisce a sue spese grano al popolo; dopo essersi così ingraziata la plèbe, poiché ricercava la sovranità, è ucciso da Caio Servilio Ahala, generale della cavalleria, su ordine del dittatore Quinto Cincinnato. Lucio Minucio che lo aveva denunciato, riceve come ricompensa un bue dorato. - Ambasciatori romani sono uccisi dai Fidénati, e poiché sono morti per lo Stato, si erigino statue presso i rostri. Cosso Cornélio tribuno militare, che ha ucciso Tolumnio, il re de Véio,fu il secondo fra gli uomini a riportare le "spoglie opime". Il dittatore Mamercuo Emilio limita la durata della censura, che prima si esercitava per cinque anni, ad un anno e mezzo; per ciò è elogiato dai Censori.
Fidène vine sottomessa, e vi si inviano coloni, i quali sono uccisi dai Fidénati che hanno defezionato, il dittatore Mamerco Emilio li batte e prende Fidène.
Una cospirazione di schiavi è soffocata. Postumio tribuno militare, a causa della sua crudeltà è ucciso dal suo esercito.
Allora per la prima volta si dà ai soldati una retribuzione pagata dal tesoro.
Questo libro contiene inoltre imprese contro i Volsci, i Fidénati e i Falisci.


Ab Urbe Condita liber V Periocha

In obsidione Veiorum tabernacula militibus facta sunt. Ea res cum esset noua, indignationem tribunorum plebis mouit querentium non dari plebi, nec per hiemem, militiae requiem.
Equites tum primum equis suis mereri coeperunt.
Cum inundatio ex lacu Albano facta esset, uates qui eam rem interpretaretur ex hostibus captus est.
Furius Camillus dictator X annis obsessos Veios cepit, simulacrum Iunonis Romam transtulit, decimam praedae Delphos Apollini misit. Idem tribunus militum cum Faliscos obsideret, proditos hostium filios parentibus remisit statimque deditione facta Faliscorum uictoriam iustitia consecutus est. Cum alter ex censoribus C. Iulius decessisset, in locum eius M. Cornelius suffectus est. Nec id postea factum est, quoniam eo lustro a Gallis Roma capta est.
Furius Camillus, cum dies ei ab L. Apuleio tribuno pl. dicta esset, in exilium abiit.
Cum Galli Senones Clusium obsiderent et legati a senatu missi ad componendam inter eos et Clusinos pacem pugnantes contra Gallos starent in acie Clusinorum, hoc facto eorum concitati Senones urbem infesto exercitu petierunt fusisque ad Aliam Romanis cepere urbem praeter Capitolium, quo se iuuentus contulerat ; maiores natu cum insignibus honorum, quos quisque gesserat, in uestibulis aedium sedentes occiderunt. Et cum per auersam partem Capitoli iam in summum euasissent, proditi clangore anserum M. Manli praecipue opera deiecti sunt. Coactis deinde propter famem Romanis descendere, ut M pondo auri darent et hoc pretio finem obsidionis emerent, Furius Camillus, dictator absens creatus, inter ipsum conloquium, quo de pacis condicionibus agebatur, cum exercitu uenit et Gallos post sextum mensem urbe expulit ceciditque.
Dictum est ad Veios migrandum esse propter incensam et dirutam urbem, quod consilium Camillo auctore discussum est. Mouit populum uocis quoque omen ex centurione auditae, qui cum in forum uenisset, manipularibus suis dixerat : "Sta, miles, hic optime manebimus !".
Aedis Ioui Capitolino facta est, quod ante urbem captam uox audita erat aduentare Gallos.



aUC [ 403 - 390 (CVII - CXX a.Rp.) ]

All'assedio di Véio si costruiscono capanne per fare svernare i soldati. Essendo la cosa, nuova, sollevò l'indignazione dei tribuni della plèbe, che si lagnano che non si lascia neppure l'inverno alla plèbe per riposarsi del servizio. Per la prima volta, i cavalieri prestano servizio con i loro cavalli personali. Poiche' il lago Albano ha straripato, Il vate chiamato per interpretare l'avvenimento è catturato dal nemico. Il dittatore Furio Camillo prende Véio, che era stata assediata per dieci anni, trasporta la statua di Giumnone a Roma, invia la decima del bottino ad Apollo, a Delfi.
Lo stesso tribuno militare assedia Faléri, e libera i figli di alcuni nemici chew erano stati catturati, che rinvia ai loro genitori; immediatamente i Faléri si arrendono, ed ottiene così con la giustizia la vittoria sui Falisci. Poiche' uno dei Censori, Caio Giulio, è morto, gli surrogano Marco Cornelio. Non si fece più ciò in seguito perché, durante questa lustro, Roma fu presa dai galli. Essendo Furio Camillo, accusato da Lucio Apuleio, tribuno della plèbe, parte per l'esilio. I galli Senoni assediando Chiusi, e gli ambasciatori inviati dal senato per sistemare la pace tra loro e i Clusini vengono coinvolti in un combattimento nell'esercito dei Clusini, i Senoni, irritati della loro condotta, vanno contro Roma con un esercito, e, dopo avere messo i Romani in rotta sul fiume Allia , prendono Roma, eccetto il Campidoglio, dove la gioventù si era riunita; gli uomini più vecchi, con le insegne distintive delle cariche che avevano esercitato, seduti nei vestiboli delle loro case, vi vengono trucidati.
I galli, arrivati già, per un sentiero tortuoso, sulla cima del Campidoglio, sono traditi dallo starnazzare delle oche, e, grazie soprattutto a Marco Manlio, vengomno precipitati dalla roccia. I Romani sono obbligati in seguito dalla fame ad arrendersi e dare mille libre d'oro per togliere l' assedio; ma Furio Camillo, ancora dittatore sebbene esiliato, nel mezzo della riunione dove si trattavano le condizioni della pace, arrivò con un esercito, e, dopo sei mesi d'occupazione, caccia i galli da Roma e li disperde.
Si dice che bisogna emigrare a Véio poiché la città è incendiata e distrutta; quest'intenzione, grazie a Camille, è rifiutata. Ciò che tocca anche il popolo, è il presagio fornito da una premonizione di un centurione che,giunto nel foro, disse ai soldati del suo manipolo: "Ferma, soldato;, staremo molto bene qui."" Si edifica un tempio a Giove Capitolino, perché prima della presa di Roma era stata udita una voce annunciare l'arrivo dei galli.

Ab Urbe Condita liber VI Periocha

Res aduersus Vulscos et Aequos et Praenestinos prospere gestas continet.
Quattuor tribus adiectae sunt, Stellatina, Tromentina, Sabatina, Arniensis. M. Manlius, qui Capitolium a Gallis defenderat, cum obstrictos aere alieno liberaret, nexos exsolueret, crimine adfectati regni damnatus de Saxo deiectus est. In cuius notam S. C. factum est, ne cui de Manlia gente Marco nomen esset.
C. Licinius et L. Sextius tribuni pl. legem promulgauerunt, ut consules ex plebe fierent, qui ex patribus creabantur, eamque cum magna contentione repugnantibus patribus, cum idem tribuni pl. per quinquennium soli magistratus fuissent, pertulerunt ; et primus ex plebe consul L. Sextius creatus est.
Lata est et altera lex, ne cui plus quingentis iugeribus agri liceret possidere.



aUC [ 389 - 367 (CXXI - CXLIII a.Rp.) ]

Contiene vittorie sui Volsci, sugli Èqui e sui Prénestini. Si aggiunsero quattro tribù, Stellatina, Tromentina, Sabatina e l' Arniense. Marco Manlio, che aveva salvato il campidoglio dai galli, che aveva rimesso i loro debiti ad alcuni cittadini, e liberato dei prigionieri per debiti, è accusato di mirare alla sovranità, condannato viene precipitato della Rupe (Tarpéa).
Per ammonimento un decreto del senato proibisce a qualsiasi membro della famiglia Manlio il nome di Marcus. Caio Licinio e Lucio Sestio, tribuni della plèbe, propongono una legge affinché si scelgano i consoli nella plèbe , scelti fino ad allora fra patrizi, e dopo grandi lotte, nonostante la resistenza dei patrizi, dopo che gli stessi tribuni della plèbe sono stati per per cinque anni i soli magistrati in carica a Roma, la fanno votare. Il primo dei plébei, Lucius Sestio è nominato console. Si propose anche una seconda legge, che proibisce a chiunque di possedere oltre cinquecento jugeri di terra.

Ab Urbe Condita liber VII Periocha

Duo noui magistratus adiecti sunt, praetura et curulis aedilitas. Pestilentia ciuitas laborauit eamque insignem fecit mors Furi Camilli. Cuius remedium et finis cum per nouas religiones quaereretur, ludi scaenici tunc primum facti sunt.
Cum dies L. Manlio dicta esset a M. Pomponio tribuno pl. propter dilectum acerbe actum et T. Manlium filium rus relegatum sine ullo crimine, adulescens ipse, cuius relegatio patri obiciebatur, uenit in cubiculum tribuni strictoque gladio coegit eum in uerba sua iurare se non perseueraturum in accusatione.
Tunc omnia pretiosa missa sunt in praealtam uoraginem urbis Romanae. In eam Curtius armatus sedens equo praecipitauit ; et expleta est. T. Manlius adulescens, qui patrem a tribunicia uexatione uindicauerat, contra Gallum prouocantem aliquem ex militibus Romanis in singulare certamen descendit eique occiso torquem aureum detraxit, quem ipse postea tulit, et ex eo Torquatus uocatus est.
Duae tribus adiectae, Pomptina et Publilia. Licinius Stolo lege lata damnatus est, quod plus quingentis iugeribus agri possideret. M. Valerius tribunus militum Gallum, a quo prouocatus erat, insidente galeae coruo et unguibus rostroque hostem infestante occidit et ex eo Corui nomen accepit, consulque proximo anno, cum annos XXIII haberet, ob uirtutem creatus est.
Amicitia cum Carthaginiensibus iuncta est.
Campani cum a Samnitibus bello urgerentur, auxilio aduersus eos a senatu petito, cum id non impetrarent, urbem et agros populo R. dediderunt. Ob quam causam ea, quae populi R. facta essent, defendi bello aduersus Samnites placuit. Cum ab Aulo Cornelio cos. exercitus in locum iniquum deductus in magno discrimine esset, P. Deci Muris tribuni militum opera seruatus est. Qui occupato colle super id iugum, in quo Samnites consederant, occasionem consuli in aequiorem locum euadendi dedit ; ipse ab hostibus circumsessus erupit. Cum milites Romani, qui Capuae in praesidio relicti erant, de occupanda ea urbe conspirassent et detecto consilio metu supplici a populo R. defecissent, per M. Valerium Coruum dictatorem, qui consilio suo eos a furore reuocauerat, patriae restituti sunt.
Res praeterea contra Hernicos et Gallos et Tiburtes et Priuernates et Tarquinienses et Samnites et Vulscos prospere gestas continet.



aUC [ 366 - 342 (CXLIV - CLXVIII a.Rp.) ]

Due nuove magistrature sono aggiunte alle vecchie, lo prétura e l'edilità curiale. Lo Stato è colpito da un'epidemia che causa anche la morte di Furio Camillo.
di cui si cercano cure per porvi fine attraverso nuove pratiche religiose e per la prima volta si fa ricorso ai giochi scenici (pantomime teatrali).
Essendo Lucio Manlio accusato da Marco Pomponio, tribuno della plèbe, per la sua crudeltà in occasione di una ribellione di truppe ed per l'esilio in campagna di suo figlio Tito Manlio, senza avere nessuna accusa contro lui, il giovanotto stesso, al cui padre si rimproverava la proprio relegazione, viene nell'aula del tribunale, e,sulla spafa sguainata, lo obbliga a giurare secondo i suoi termini che non continuerà con le sue accuse.
- Si getta attualmente ogni tipo di oggetti preziosi in un pozzo molto profondo di Roma; Curzio armato, a cavallo, vi si precipita; così è riempito. -
Il giovane Tito Manlio, che aveva difeso suo padre dalle vessazioni di uno tribun, si batte contro un gallo che sfidava uno dei soldati romani in singolar tensone, lo uccide, e gli toglie il suo collare d'oro, e lo porta in seguito lui stesso, cosa che lo fa chiamare Torquato.
Due tribù sono aggiunte alle vecchie, Pontina e Publilia. Licinio Stolone è condannato secondo la legge che aveva emanato, per avere posseduto oltre cinquecento jugeri di terra. Marco Valério, tribuno dei soldati, uccide un gallo che lo aveva sfidato,che portava un corvo, attaccato all' elmo, staccando gli artigli e il becco dal suo nemico, da ciò prende il nome di Corvo, e, l'anno successivo, è nominato console a ventitre anni, per il suo valore.
Si fa un trattato d'amicizia con i cartaginesi. I Sanniti fanno guerra ai Campani che chiedono aiuto al senato e, non ottenendolo, consegnano la loro città ed il loro territorio al popolo romano.
Poiché sono diventati beni del popolo Romano, si decide di difenderli contro i Sanniti. Il console Aulo Cornelio che aveva condotto il suo esercito su un terreno sfavorevole dove era in grande pericolo, Publio Decio Mure, tribuno Militare, la salva; occupando un'altura che domina superiormente la cresta ove si erano posizionati i Sanniti, fornisce l'occasione al console di fuggire per occupare una posizione più favorevole. Lui stesso circondato dai nemici si apre una via di fuga. Poiché i soldati romani, lasciati di guarnigione a Capua avevano cospirato per impossessarsi di questa città, e, essendo stato scoperto il loro piano, avevano defezionato dal popolo romano per paura della punizione, il dittatore Marco Valério Corvo, che, in tutta la sua saggezza, li aveva salvati dalla loro pazzia, li riconduce alla loro patria.
Il libro contiene inoltre vittorie sugli Ernici, i galli, su Tiburtini, Privernati, Tarquiniensi, Sanniti e Volsci.

Ab Urbe Condita liber VIII Periocha

Latini cum Campania defecere et missis legatis ad senatum condicionem tulerunt ut si pacem habere vellent alterum ex Latinis consulem facerent. Qua legatione perlata praetor eorum Annius de Capitolio ita lapsus est ut exanimaretur.
T. Manlius consul filium, quod contra edictum eius adversus Latinos pugnaverat, quamvis prospere pugnasset, securi percussit. Laborantibus in acie Romanis P. Decius, tunc consul cum Manlio, devovit se pro exercitu, et concitato equo cum in medios hostes se intulisset, interfectus morte sua Romanis victoriam restituit. Latini in deditionem venerunt. T. Manlio in urbem reverso nemo ex iuventute obviam processit.
Minucia virgo Vestalis incesti damnata est.
Ausonibus victis et oppido ex is capto Cales item Fregellae coloniae deductae sunt.
Veneficium complurium matronarum deprehensum est, ex quibus plurimae statim epotis medicaminibus perierunt. Lex de veneficio tunc primum constituta est.
Privernatibus, cum bellassent, victis civitas data est. Neapolitani bello et obsidione victi in deditionem venerunt. Q. Publilio, qui eos obsederat, primo et imperium prolatum est et pro cos. triumphus decretus.
Plebs nexu liberata est propter L. Papiri creditoris libidinem, qui C. Publilio debitori suo stuprum inferre voluerat.
Cum L. Papirius Cursor dictator reversus in urbem ab exercitu esset propter auspicia repetenda, Q. Fabius magister equitum, occasione bene gerendae rei invitatus, contra edictum eius prospere adversus Samnites pugnavit. Ob eam causam cum dictator de magistro equitum supplicium sumpturus videretur, Fabius Romam profugit, et cum parum causa proficeret, populi precibus donatus est.
Res praeterea contra Samnites prospere gestas continet.



aUC [ 341 - 322 (CLXIX - CLXXXVIII a.Rp.) ]

I latini ed i Campani che avevano defezionato, inviano ambasciatori al senato, e pongono come condizione alla pace che uno dei consoli sia scelto fra i latini. Compiuta questa missione, il loro pretore Annio, mentre scende dal campidoglio, cade e muore.
Il console Tito Manlio, avendo combattuto suo figlio contro i latini, nonostante i suoi ordini, sebbene abbia vinto, lo fa decapitare.
Trovandosi in difficoltà le schiere dei Romani, Publio Decio, allora console con Manlio, si sacrifica per l'esercito, lanciandosi col cavallo in mezzo ai nemici, è viene ucciso, ma, con la sua morte, da la vittoria ai Romani.
I latini vengono a sottomettersi. Al ritorno di Tito Manlio a Roma, gi si tributa l'ingresso trionfale.
La vestale Minucia è condannata per adulterio.
Sconfitti gli Ausonei , presa Calès, la loro città, vi si invia una colonia; lo stesso a Fregelle.
Molte matrone sono sorprese a fabbricare veleni; un grande numero fra esse , immediatamente dopo avere bevuto le loro droghe, muoiono. Si fa allora la prima legge sugli avvelenamenti.
I Privernati che hanno preso le armi sono battuti; sottomettono la città.
I napoletani, vinti in battaglia ed assediati si arrendono. Quinto Publilio che li aveva assediati, ottiene per primo una proroga della carica ed al console viene tributato il trionfo.
La plèbe è liberata della schiavitù per debiti per la passione di un creditore, Lucio Papirio, che vuole stuprare il suo debitore Caio Publilio.
Il dittatore Lucio Papirio Cursore essendo ritornato a Roma lasciando l'esercito per rstabilire l'autorità, il comandante della cavalleria, Quintus Fabius, coglie l'occasione per vincere, combattendo eroicamente, i Sanniti ignorando i suoi ordini.Per questo Il dittatore sembra propenso a far giustiziare il comandante della cavalleria, Fabius allora si reca a Roma, e, sebbene la sua causa non vi guadagni molto, viene graziato per la supplica del popolo.
Il libro contiene inoltre vittorie riportate sui Sanniti.



Ab Urbe Condita liber IX Periocha

T. Veturius Spurius Postumius coss. apud furcas Caudinas deducto in locum artum exercitu, cum spes nulla esset evadendi, foedere cum Samnitibus facto et sescentis equitibus Romanis obsidibus datis ita exercitum abduxerunt ut omnes sub iugum mitterentur; idemque auctore Spurio Postumio cos. qui in senatu suaserat ut eorum deditione quorum culpa tam deforme foedus ictum erat, publica fides liberaretur, cum duobus trib. pl. et omnibus qui foedus spoponderant dediti Samnitibus non sunt recepti. Nec multo post fusis a Papirio Cursore Samnitibus et sub iugum missis receptisque sescentis equitibus Romanis qui obsides dati erant, pudor flagitii prioris abolitus est.
Tribus duae adiectae sunt, Oufentina et Falerna. Suessa et Pontia coloniae deductae sunt.
Ap. Claudius censor aquam perduxit; viam stravit quae Appia vocata est, libertinorum filios in senatum legit. Ideoque, quoniam is ordo indignis inquinatus videbatur, sequentis anni coss. senatum observaverunt, quem ad modum ante proximos censores fuerat.
Res praeterea contra Apulos et Etruscos et Umbros et Marsos et Paelignos et Aequos et Samnites, quibus foedus restitutum est, prospere gestas continet.
Cn. Flavius scriba, libertino patre natus, aedilis curulis fuit per forensem factionem creatus, quae, cum comitia et campum turbaret et in his propter nimias vires dominaretur, a Q. Fabio censore in quattuor tribus redacta est, quas urbanas appellavit; eaque res Fabio Maximo nomen dedit.
In hoc libro mentionem habet Alexandri, qui temporibus his fuit, et aestimatis populi R. viribus, quae tunc erant, colligit si Alexander in Italiam traiecisset, non tam ei victoriam de populo Romano fore quam de iis gentibus quas ad orientem imperio suo subiecerat.
Res praeterea contra Samnites prospere gestas continet.



aUC [ 321 - 304 (CLXXXIX - CCVI a.Rp.) ]

I consoli Tito Veturio e Spurio Postumio, si arrendono col loro esercito, vicino alle forche Caudine, in una sfilata da cui non avevano nessuna speranza di fuggire, trattano con i Sanniti, danno come ostaggi sei cento cavalieri romani, e possono mettere in salvo il loro esercito soltanto alla condizione di passare tutti sotto il giogo.
Questi stessi uomini, su proposta del console Spurio Postumio, che aveva consigliato al senato di consegnare i responsabili di un trattato tanto cattivo per liberare la parola dello Stato, sono consegnati, con due tribuni della plèbe e tutti i garanti del trattato, ai Sanniti, che rifiutano di riceverli.
Poco dopo, i Sanniti sono battuto da Papirio Cursore e costretti a passare sotto il giogo, i seicento cavalieri romani consegnati come ostaggi sono liberati, e la vergogna della precedente umiliazione è cancellata.
Due tribù sono aggiunte alle precedenti, la Ofentina e e la Falerna.
Si deducono colonie a a Suessa e a Pontia.
Il censore Appio Claudio porta a Roma l'acqua della fonte Claudia, costruisce la strada lastricata chiamata via Appia; iscrive fra i senatori figli di liberti; ma quest' entità si sente disonorata da questi membri indegni, i consoli dell'anno successivo lasciano il senato composto come'era prima degli ultimi censori.
Questo libro contiene inoltre vittorie sugli Apuli, gli etruschi, gli Umbri, i Marsi, i Péligni, gli Équi e i Sanniti, con cui fu ristabilito il vecchio trattato.
Cn. Flavio scriba, nato da padre liberto, venne creato Edile Curiale dalla fazione forense, che, essendosi tenuti i comizi e la campagna ed in questa essendo stata dominata per la troppa forza, dal censore Quinto Fabio raccolto in quattro tribù, che si chiamavano Urbane; e per ciò venne chiamato Fabio Massimo.
In questo libro si ha mensione di Alessandro, che ai suoi tempi fu , prsonaggio stimato dal popolo romano , che allora erano ,raccolse se Alessandro fosse traghettato in italia , non anche la sua vittoria sul popolo romano in piazza che la sua gente su cui in oriente soggiaceva al suo dominio.
Questo libro contiene anche le fortunate gesta contro i Sanniti.



Ab Urbe Condita liber X Periocha

Coloniae deductae sunt Sora et Alba et Carsioli. Marsi in deditionem accepti sunt.
Collegium augurum ampliatum est, ut essent nouem, cum antea quaterni fuissent.
Lex de prouocatione ad populum a Murena cos. tertio tunc lata est. Duae tribus adiectae sunt, Aniensis et Terentina.
Samnitibus bellum indictum est et aduersus eos saepe prospere pugnatum est.
Cum aduersus Etruscos, Vmbros, Samnites, Gallos, P. Decio et Q. Fabio ducibus pugnaretur et Romanus exercitus in magno discrimine esset, P. Decius, secutus patris exemplum, deuouit se pro exercitu et morte sua uictoriam eius pugnae populo R. dedit.
Papirius Cursor Samnitium exercitum, qui de iureiurando obstrictus quo maiore constantia uirtutis pugnaret, in aciem descenderat, fudit.
Census actus est, lustrum conditum. Censa sunt ciuium capita CCLXXII milia et CCCXX.



aUC [ 303 - 292 (CCVII - CCXVIII a.Rp.) ]

Si inviano colonie a Sora, a Albe ed a Carséoli. Si accoglie la sottomissione dei Marsi. Si aumenta il collegio degli auguri, di cui si porta il numero a nove, invece di quattro che erano prima. Una legge sull'appello al popolo è presentata (per la terza volta) dal console Marco Valério. Si aggiunge due tribù nuove, l' Aniense e la Terentina.
Si dichiara la guerra ai Sanniti e si combatte contro loro con successo. Mentre si combatte contro gli etruschi, gli Umbri,i Sanniti ed i Galli, sotto il comando di Publio Decio e di Quinto Fabio, mentre l'esercito romano è nel massimo pericolo, Publio Decio, seguendo l'esempio di suo padre, si sacrifica per l'esercito, e, con la sua morte, diede in questo battaglia la vittoria al popolo romano. Papirio Cursoreche, legato da un giuramento per cui avrebbe comtattuto fino alla fine, discese in schiere contro un esercito di Sanniti e lo sbaraglia.
Compiuto il lustro si fa il censimento: si registrano due centosettantadue mila trecento venti cittadini.

XI >>> XX

Ab Urbe Condita liber XI Periocha

Cum Fabius Gurges cos. male adversus Samnites pugnasset et senatus de removendo eo ab exercitu ageret, Fabius Maximus pater deprecatus hanc fili ignominiam eo maxime senatum movit quod iturum se filio legatum pollicitus est, idque praestitit. Eius consiliis et opera filius consul adiutus caesis Samnitibus triumphavit; C. Pontium, imperatorem Samnitium, ductum in triumpho, securi percussit.
Cum pestilentia civitas laboraret, missi legati ut Aesculapi signum Romam ab Epidauro transferrent, anguem, qui se in navem eorum contulerat in quo ipsum numen esse constabat, deportaverunt; eoque in insulam Tiberis egresso eodem loco aedis Aesculapio constituta est.
L. Postumius consularis, quoniam, cum exercitui praeesset, opera militum in agro suo usus erat, damnatus est.
Pacem petentibus Samnitibus foedus quarto renovatum est.
Curius Dentatus cos. Samnitibus caesis et Sabinis, qui rebellaverant, victis et in deditionem acceptis bis in eodem magistratu triumphavit.
Coloniae deductae sunt Castrum Sena Hadria.
Triumviri capitales tunc primum creati sunt.
Censu acto lustrum conditum est. Censa sunt civium capita | CCLXXII |.
Plebs propter aes alienum post graves et longas seditiones ad ultimum secessit in Ianiculum, unde a Q. Hortensio dictatore deducta est; isque in ipso magistratu decessit.
Res praeterea contra Vulsinienses gestas continet, item adversus Lucanos, contra quos auxilium Thurinis ferre placuerat.


XI >>> XX

aUC [ 291 - xx (CCXIX - a.Rp.) ]

Poiche' il console Fabio Gurge aveva fallito contro i Sanniti, ed in senato si parla di allontanarlo dall'esercito, suo padre, Fabio Maximo, supplica di evitare questa vergogna a suo figlio, commuove tanto più il senato, che promette di partire in soccorso di suo figlio e mantiene questa promessa. Aiutato dai suoi consigli e dalla sua azione, il console, e suo figlio, li massacrano e trionfano sui Sanniti; Caio Ponzio generale del Sanniti, compare nel suo trionfo ed è decapitato.
La città colpita da un'epidemia, si inviano ambasciatori per portare la statua di Esculapio di Épidauro a Roma; riferiscono che un serpente si era rifugiato nella loro nave ed in quello si vide la divinità stessa. Poiche' questo serpente si e rifugiato, dalla barca, sull'isola tiberina, in questo stesso luogo si fonda un tempio a Esculapio.
Il console Lucio Postumio, che comanda d'esercito,viene condannato per aver usato come manodopera i suoi soldati sulle sue terre.
Con i Sanniti, che chiedono la pace, si rinnova il trattato per la quarta volta. - Il console Curio Dentato, dopo avere massacrato i Sanniti, sconfitti i Sabini, che si erano rivoltati, e ricevuto la loro resa, trionfa due volte durante la stessa magistratura.
Si inviano colonie a Castro, Sena ed Adria.
Creazione di triumviri capitali per la prima volta.
Il censimento fatto,al compimento del lustro; si registrano duecentosettantadue mila cittadini. A causa dei debiti, la plèbe, dopo gravi e lunghe proteste, si ritira infine sul Gianicolo, da cui il dittatore Quinto Ortensio la fa scendere; quest'ultimo muore durante la sua magistratura.
Questo libro contiene inoltre le campagne contro i Volsiniesi, ed anche contro i Lucani, contro cui si era deciso di portare aiuto alla gente di Turio.

Ab Urbe Condita liber XII Periocha

Cum legati Romanorum a Gallis Senonibus interfecti essent, bello ob id Gallis indicto, L. Caecilius praetor ab his cum legionibus caesus est.
Cum a Tarentinis classis Romana direpta esset, IIuiro, qui praeerat classi, occiso, legati ad eos a senatu, ut de his iniuriis quererentur, missi pulsati sunt. Ob id bellum his indictum est.
Samnites defecerunt. Aduersus eos et Lucanos et Brittios et Etruscos aliquot proeliis a compluribus ducibus bene pugnatum est.
Pyrrhus, Epirotarum rex, ut auxilium Tarentinis ferret, in Italiam uenit.
Cum in praesidium Reginorum legio Campana cum praefecto Decio Vibullio missa esset, occisis Reginis Regium occupauit.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Essendo stati uccisi degli ambasciatori dai galli Sénoni, si dichiara guerra ai galli; il pretore Lucio Caecilio è massacrato da loro con le sue legioni.
I Tarentini avendo saccheggiato una flotta romana ed ucciso il duumviro che la comandava, caccia gli ambasciatori inviati dal senato per lagnarsi di quest'oltraggio. È per questo che si dichiara loro la guerra.
I Sanniti fanno defezione. Contro loro e contro Lucani , Brutti, gli etruschi, in qualche battaglia, molti generali combattono fortunatamente.
Pirro re di Épiro, viene in aiuto degli Tarentini in Italia.U na legione campana, con il préfetto Decio Vibellio, iessendo stata nviata per difendere Rhegium, massacro i suoi abitanti ed occupano la città.
Pyrrhus, roi d'Épire, vient au secours des Tarentins en Italie. Une légion campanienne, avec le préfet Decius Vibellius, ayant été envoyée pour défendre Rhegium, massacre ses habitants et occupe la ville.



Ab Urbe Condita liber XIII Periocha

Valerius Laeuinus cos. parum prospere aduersus Pyrrhum pugnauit, elephantorum maxime inusitata facie territis militibus. Post id proelium cum corpora Romanorum qui in acie ceciderant, Pyrrhus inspiceret, omnia uersa in hostem inuenit populabundusque ad urbem Romanam processit. C. Fabricius missus ad eum a senatu, ut de redimendis captiuis ageret, frustra ut patriam desereret a rege temptatus est. Captiui sine pretio remissi sunt. Cineas legatus a Pyrrho ad senatum missus petiit ut conponendae pacis causa rex in urbem reciperetur. De qua re cum ad frequentiorem senatum referri placuisset, Appius Claudius, qui propter ualetudinem oculorum iam diu consiliis publicis se abstinuerat, uenit in curiam et sententia sua tenuit ut id Pyrrho negaretur.
Cn. Domitius censor primus ex plebe lustrum condidit. Censa sunt ciuium capita CCLXXXVII milia CCXXII.
Iterum aduersus Pyrrhum dubio euentu pugnatum est.
Cum Carthaginiensibus quarto foedus renouatum est.
Cum C. Fabricio consuli is qui ad eum a Pyrrho transfugerat, polliceretur uenenum se regi daturum, cum indicio ad regem remissus est.
Res praeterea contra Lucanos et Bruttios, Samnites et Etruscos prospere gestas continet.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Il console Valério Levino combatte Pirro con scarsa fortuna, essendo i soldati romani soprattutto spaventati dall'aspetto inconsueto degli elefanti. Dopo questo combattimento, Pirro, che esamina i cadaveri dei Romani caduti nella battaglia, li trova tutti girati verso il nemico. Saccheggiando il paese, si avanza fino a Roma.
Caio Fabrizio è inviato a lui dal senato per trattare il rilascio dei prigionieri; il re tenta invano di fargli abbandonare la sua patria. I prigionieri sono rilasciati senza riscatto. Cinea inviato da Pirro al senato in ambasciata, domanda che, per stabilire la pace, si ricevi il re a Roma.
Si decide di discutere questa richiesta in seduta plenaria; ed Appio Claudio, che, a causa del cattivo stato dei suoi occhi, si teneva da tempo alla larga dai consigli pubblici, viene nella curia, e fa prevalere il parere di rifiutare la richiesta di Pirro.
Cnéo Domizio primo censore plebeo, si compie il lustro; si registrano duecentoottantasettemila duecentoventidue cittadini.
Per la seconda volta, si da battaglia a Pirro, con risultato incerto.
Con i cartaginesi, si rinnova il trattato per la quarta volta.
Un uomo che era passato da Pirro al campo del console Fabrizio e che prometteva avvelenare il re, è denunciato e rimandato a quest'ultimo.
Il libro contiene inoltre successi sui Lucani e Bruzzi, Sanniti e gli etruschi.

Ab Urbe Condita liber XIV Periocha

Pyrrhus in Siciliam traiecit.
Cum inter alia prodigia fulmine deiectum esset in Capitolio Iouis signum, caput eius per haruspices inuentum est.
Curius Dentatus cos. cum dilectum haberet, eius, qui citatus non responderat, bona primus uendidit ; iterum Pyrrhum ex Sicilia in Italiam reuersum uicit et Italia expulit.
Fabricius censor P. Cornelium Rufinum consularem senatu mouit, quod is X pondo argenti facti haberet.
Lustro a censoribus condito censa sunt ciuium capita CCLXXI milia CCXXIIII.
Cum Ptolemaeo, Aegypti rege, societas iuncta est.
Sextilia, uirgo Vestalis, damnata incesti uiua defossa est.
Coloniae deductae sunt Posidonia et Cosa.
Carthaginiensium classis auxilio Tarentinis uenit, quo facto ab his foedus uiolatum est.
Res praeterea contra Lucanos et Bruttios et Samnites feliciter gestas et Pyrrhi regis mortem continet.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Pirro passa in Sicilia.
Tra altri prodigi, il fulmine, al Campidoglio, ha abbattuto la statua di Giove, la sua testa è scoperta dagli Aruspici.
Curio Dentato che fa una sollevazione di truppe, fa vendere, il primo, i beni di che non risponde all'appello; vince così Pirro, ritornato dalla Sicilia in italia, e lo caccia di Italia. Il censore Fabrizio esclude dal senato Publio Cornelio Rufino perché possiede dieci libre d'argento lavorato.
Avendo compiuto il lustro i consoli, si registrarono duecentosettantunomila duecentotrentaquattro cittadini.
Con il re dell'Egitto Tolomeo si conclude un'alleanza.
La vestale Sestilia, condannata per adulterio, è sepolta viva.
Si deducono colonie a Posidonia ed a Cosa.
Una flotta cartaginese viene in aiuto ai Tarentini, in violazione al trattato.
Questo libro contiene inoltre le vittorie su Lucani, Brutti e Sannites, e la morte del re Pirro.

Ab Urbe Condita liber XV Periocha

Victis Tarentinis pax et libertas data est.
Legio Campana, quae Regium occupauerat, obsessa deditione facta securi percussa est.
Cum legatos Apolloniatium ad senatum missos quidam iuuenes pulsassent, dediti sunt Apolloniatibus.
Picentibus uictis pax data est.
Coloniae deductae Ariminum in Piceno, Beneuentum in Samnio.
Tunc primum populus R. argento uti coepit.
Vmbri et Sallentini uicti in deditionem accepti sunt.
Quaestorum numerus ampliatus est, ut essent VIII.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Ai Tarentins vinti si conceda la pace e la libertà.
La legione dei Campani che aveva occupato Reggio, è assediata; si arrendono e vengono decapitati.
Essendo ambasciatori di Apollonia inviati al senato sono maltrattati da certi giovani, questi sono consegnati allo Apolloniati.
Al Picentini sconfitti si accorda la pace.
Colonie sono dedotte a Ariminum nel Piceno ed a Bénévento nel Sannio.
Allora per la prima volta il popolo romano inizia a servirsi di argento.
Ubri e Sallentini, vinti, si accetta la sottomissione.
Si aumenta il numero dei questori portandolo ad otto.

Ab Urbe Condita liber XVI Periocha

Origo Carthaginiensium et primordia urbis eorum referuntur. Contra quos et Hieronem, regem Syracusanorum, auxilium Mamertinis ferendum senatus censuit, cum de ea re inter suadentes ut id fieret, dissuadentesque contentio fuisset; transgressisque tunc primum mare exercitibus Romanis aduersus Hieronem saepius bene pugnatum. Petenti pax data est.
Lustrum a censoribus conditum est. Censa sunt ciuium capita CCCLXXXII milia CCXXXIIII.
Decimus Iunius Brutus munus gladiatorium in honorem defuncti patris primus edidit.
Colonia Aesernia deducta est.
Res praeterea contra Poenos et Vulsinios prospere gestas continet.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Origine dei cartaginesi ed inizi della loro città.
Contro loro e contro Gérone, re di Siracusa, il senato decide di inviare aiuti ai Mamertini, dopo un dibattito tra partigiani ed avversari della misura in oggetto.
allora gli eserciti romani per la prima volta, prendono il mare, si combatte nolte battaglie con successo contro Gérone. Chiede la pace, che gli concedono.
Si conpie il lustro dei Censori ; si registrano duecentoottantaduemila duecentotrentaquattro cittadini.
Per primo, Decio Junio Bruto dà al pubblico uno spettacolo di gladiatori in onore di suo padre morto.
Si invia una colonia a Isernia.
Questo libro contiene inoltre successi ottenuti sui Cartaginesi e Vulsiniensi.

Ab Urbe Condita liber XVII Periocha

Cn. Cornelius consul a classe Punica circumuentus et per fraudem, ueluti in conloquium euocatus, captus est.
C. Duillius consul aduersus classem Poenorum prospere pugnauit, primusque omnium Romanorum ducum naualis uictoriae duxit triumphum.
Ob quam causam ei perpetuus quoque honos habitus est, ut reuertenti a cena tibicine canente funale praeferretur.
L. Cornelius consul in Sardinia et Corsica contra Sardos et Corsos et Hannonem, Poenorum ducem, feliciter pugnauit.
Atilius Calatinus cos. cum in locum a Poenis circumsessum temere exercitum duxisset, M. Calpurni, tribuni militum, uirtute et opera euasit, qui cum CCC militibus eruptione facta hostes in se conuerterat.
Hannibal, dux Poenorum, uicta classe cui praefuerat, a militibus suis in crucem sublatus est.
Atilius Regulus cos. uictis nauali proelio Poenis in Africam traiecit.

aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Il console Cnéo Cornelio è circondato da una flotta cartaginese, e viene catturato con l' inganno, dopo essere stato invitato per un colloquio.
Il console Caio Duilio batte la flotta cartaginese, e,per primo fra tutti i generali romani, celebra un trionfo per una vittoria navale.
Per questa ragione, conserva, a titolo perpetuo, l'onore, durante i banchetti, di far portare, al suono dei flauti, una torcia dinanzi a lui.
Il console Lucio Cornelio combatte fortunatamente, in Sardegna ed in Corsica, contro i sardi, i Corsi, ed Annone, capo dei cartaginesi.
Il console Atilio Callatino, che ha condotto alla leggera il suo esercito in un posto che circondano i cartaginesi, ne esce grazie al valore ed all'intervento di Marco Calpurnio, tribun militare, che, facendo una sortita con trecento soldati, ha attirato il nemici dietro di lui.
Annibale generale cartaginese, essendo la flotta che comandava sconfitta, viene crocifisso dai suoi soldati.
Il console Atilio Regulo, che ha battuto i cartaginesi in una batattaglia navale, invade l' Africa.


Ab Urbe Condita liber XVIII Periocha

Atilius Regulus in Africa serpentem portentosae magnitudinis cum magna clade militum occidit, et cum aliquot proeliis bene aduersus Carthaginienses pugnasset, successorque ei a senatu prospere bellum gerenti non mitteretur, id ipsum per litteras ad senatum scriptas questus est, in quibus inter causas petendi successoris erat quod agellus eius a mercennariis desertus esset. Quaerente deinde fortuna ut magnum utriusque casus exemplum in Regulo proderetur, arcessito a Carthaginiensibus Xanthippo, Lacedaemoniorum duce, uictus proelio et captus est. Res deinde a ducibus Romanis omnibus terra marique prospere gestas deformauerunt naufragia classium.
Tib. Coruncanius primus ex plebe pontifex maximus creatus est.
M'. Valerius Maximus P. Sempronius Sophus censores cum senatum legerent, XVI senatu mouerunt.
Lustrum condiderunt, quo censa sunt ciuium capita CCXCVII milia DCCXCVII.
Regulus missus a Carthaginiensibus ad senatum ut de pace et, si eam non posset impetrare, de commutandis captiuis ageret, et iureiurando adstrictus, rediturum se Carthaginem, si commutari captiuos non placuisset, utrimque negandi auctor senatui fuit, et cum fide custodita reuersus esset, supplicio a Carthaginiensibus de eo sumpto periit.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Atilio Regulo in Africa, è ucciso, dopo avere perso molti soldati a causa di un serpente enorme; dopo avere ottenuto molte vittorie sui cartaginesi, il senato non invia successori al Generale vittorioso, e se ne lagna in una lettera al senato, nella quale, tra altre ragioni che gli fanno richiedere un sostrituto, dice che la sua piccola proprietà è stata abbandonata dai suoi servi.
Poi, il destino volle, dare con Regolo un grande esempio di buona e di cattiva fortuna, i cartaginesi fanno venire Santippo, generale Sèartano, e Regulo è vinto in battaglia e fatto prigioniero.
In seguito i successi di tutti i generali romani su terra e su mare sono compromessi dal naufragio della flotta.
Tiberio Coruncanio, primo fra i plebei, è nominato grande pontefice.
I censori Publio Sempronio Sofo e Manio Valério Maximo, che compilano la lista dei senatori, escludono dal senato sedici membri;
Compiuto il Lustro, si censiscono duecentonovantasettemila settecentonovantasette cittadini.
Regulo inviato al senato dai cartaginesi per trattare la pace e, se non riesce ad ottenerla, lo scambio dei prigionieri, ma si obbliga col giuramento di ritornare a Cartagine, se i Romani decidono non di scambiare i prigionieri, consiglia al senato di rifiutare una e l'altra offerta; e, fedele al suo giuramento, tornato a Cartagine, i cartaginesi ne dexretano il supplizio ed egli muore.

Ab Urbe Condita liber XIX Periocha

Caecilius Metellus rebus aduersus Poenos prospere gestis speciosum egit triumphum, XIII ducibus hostium et CXX elephantis in eo ductis. Claudius Pulcher cos. contra auspicia profectus - iussit mergi pullos, qui cibari nolebant - infeliciter aduersus Carthaginienses classe pugnauit, et reuocatus a senatu iussusque dictatorem dicere Claudium Gliciam dixit, sortis ultimae hominem, qui coactus abdicare se magistratu postea ludos praetextatus spectauit.
A. Atilius Calatinus primus dictator extra Italiam exercitum duxit. Commutatio captiuorum cum Poenis facta est.
Coloniae deductae sunt Fregenae, in agro Sallentino Brundisium.
Lustrum a censoribus conditum est. Censa sunt ciuium capita CCXLI milia CCXII.
Claudia, soror P. Claudi qui contemptis auspiciis male pugnauerat, a ludis reuertens cum turba premeretur, dixit : "utinam frater meus uiueret: iterum classem duceret." Ob eam causam multa ei dicta est.
Duo praetores tunc primum creati sunt.
Caecilius Metellus, pontifex maximus, A. Postumium consulem, quoniam idem et flamen Martialis erat, cum is ad bellum gerendum proficisci uellet, in urbe tenuit nec passus est a sacris recedere.
Rebus aduersus Poenos a pluribus ducibus prospere gestis, summam uictoriae C. Lutatius cos. uicta ad Aegates insulas classe Poenorum imposuit.
Petentibus Carthaginiensibus pax data est.
Cum templum Vestae arderet, Caecilius Metellus, pontifex maximus, ex incendio sacra rapuit. Duae tribus adiectae sunt, Velina et Quirina.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Caecilio Metello vincitore sui cartaginesi, celebra un magnifico trionfa, dove compaiono tredici capi nemici e cento venti elefanti.
Il console Claudio Pulcro, partito nonostante gli auspici, ordina di gettare in mare i polli che non vogliono mangiare
Perde in mare una battaglia infelice contro i cartaginesi; richiamato dal senato e viene invitato a nominare un dittatore, nomina Claudio Glicia, un uomo di basso rango, poi, costretto a lasciare la sua magistratura, assiste successivamente ai giochi con l'abito della protesta.
Aulo Atilio Calatino è il primo dittatore a condurre un esercito fuori dell'Italia. Si scambiano i prigionieri con i cartaginesi. - Colonie sono inviate a Frégène, e nel territorio dei sallentini a Brindisi.
I censori compiono il lustro; si registrano duecentoquarantunomila duecentododici cittadini.
Claudia, sorella di questo Publio Claudio che, per avere disprezzato gli auspici, era stato superato come, al ritorno dei giochi, si trova imprigionata dalla folla, dice: "possa mio fratello vivere ancora e comandare nuovamente una flotta!" Per ciò, è punita con un'ammenda.
Per la prima volta si nominano due pretori.
Caecilio Metello grande pontefice, come Aulo Postumio, console, e allo stesso tempo flamine di Marte, voleva partire per fare la guerra, lo trattiene a Roma e non gli lascia abbandonare le sue funzioni consacrate.
Poiche' molti generali hanno battuto i cartaginesi, il console Caio Lutazio incorona queste vittorie battendo alle isole Egadi la flotta cartaginese.
I cartaginesi chiedono la pace, che gli viene concessa.
Il tempio di Vesta brucia; Caecilio Metello grande gran pontefice, strappa dall'incendio gli oggetti consacrati.
Si aggiungono due tribù nuove, la Velina e la Quirina.

Ab Urbe Condita liber XX Periocha

Falisci cum rebellassent, sexto die perdomiti in deditionem uenerunt.
Spoletium colonia deducta est.
Aduersus Liguras tunc primum exercitus promotus est.
Sardi et Corsi cum rebellassent, subacti sunt.
Tuccia, uirgo Vestalis, incesti damnata est.
Bellum Illyriis propter unum ex legatis, qui ad eos missi erant, occisum indictum est, subactique in deditionem uenerunt.
Praetorum numerus ampliatus est ut essent IIII.
Galli transalpini, qui in Italiam inruperant, caesi sunt. Eo bello populum R. sui Latinique nominis DCCC milia armatorum habuisse dicit. Exercitibus Romanis tunc primum trans Padum ductis Galli Insubres aliquot proeliis fusi in deditionem uenerunt. M. Claudius Marcellus cos. occiso Gallorum Insubrium duce, Vertomaro, opima spolia rettulit. Histri subacti sunt.
Iterum Illyrii cum rebellassent, domiti in deditionem uenerunt.
Lustrum a censoribus ter conditum est. Primo lustro censa sunt ciuium capita CCLXX milia CCXII.
Libertini in quattuor tribus redacti sunt, cum antea dispersi per omnes fuissent, Esquilinam, Palatinam, Suburanam, Collinam.
C. Flaminius censor uiam Flaminiam muniit et circum Flaminium exstruxit.
Coloniae deductae sunt in agro de Gallis capto Placentia et Cremona.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

I Falisci si rivoltano, ed entro cinque giorni, completamente battuti, vengono a sottomettersi.
Si invia una colonia a Spoleto.
Si invia per la prima volta un esercito contro i Liguri. - Essendosi i sardi ed i corsi, ribellati, sono sottomessi.
La vestale Tuccia è condannata per adulterio.
La guerra è dichiarata agli Illiri per avere ucciso uno degli ambasciatori inviati loro, e, ssconfitti, vengono ad arrendersi.
Il numero dei pretori è aumentato e portato a quattro.
I Galli transalpini, che avevano invaso l' Italia, sono massacrati. In questa guerra, il popolo romano, secondo Fabio, ebbe ottocento (mila) uomini sotto le armi, fra Romani e Latini. Gli eserciti romani per la prima volta hanno attraversato il Po, i galli Insubri, sconfitti in molte battaglie, si sottomettono. Il console Marco Claudio Marcello, che ha ucciso il capo dei galli Insubri Vertomaro, ottiene le spoglie opime.
Istriani sono sottomessi. Inoltre essendosi ribellati gli Illiri dono sconfitti e vengono a sottomettersi.
I censori compiono tre volte il lustro; al primo si registrano duecentosettantamila settecentotredici cittadini.
I liberti sono ripartiti fra quattro tribù, mentre precedentemente erano stati distribuiti fra tutte: l' Esquilina, la Palatina, 1a Suburana e la Collina.
Il Censore Caio Flaminio costruisce la via Flaminia ed il circo Flaminio.
Si deducono colonie, nel territorio dei galli, che occupano Piacenza e Cremona.



XXI > > > XXX

Ab Urbe Condita liber XXI Periocha

Belli Punici secundi ortum narrat et Hannibalis, ducis Poenorum, contra foedus per Hiberum flumen transitum. A quo Saguntum, sociorum populi R. ciuitas obsessa, octauo mense capta est. De quibus iniuriis missi legati ad Carthaginienses, qui quererentur. Cum satis facere nollent, bellum his indictum est.
Hannibal superato Pyrenaeo saltu per Gallias, fusis Volcis, qui obsistere conati erant ei, ad Alpes uenit et laborioso per eas transitu, cum montanos quoque Gallos obuios aliquot proeliis reppulisset, descendit in Italiam et ad Ticinum flumen Romanos equestri proelio fudit. In quo uulneratum P. Cornelium Scipionem protexit filius, qui Africani postea nomen accepit.
Iterumque exercitu Romano ad flumen Trebiam fuso Hannibal Apenninum quoque permagna uexatione militum propter uim tempestatium transiit.
Cn. Cornelius Scipio in Hispania contra Poenos prospere pugnauit duce hostium Magone capto.

XXI > > > XXX

aUC [ 218 - y (X - Y a.Rp.) ]

Questo libro racconta l'inizio della seconda guerra punica ed il passaggio di Annibale, generale dei cartaginesi, oltrepassa l'Ebro, contravvenendo il trattato. Assediata da lui, Sagunto, città di alleati del popolo romano, è presa dopo sette mesi d'assedio.
Per questi oltraggi, si inviano ambasciatori a protestare a Cartago. I cartaginesi rifiutando di dare loro soddisfazione, si dichiarò loro la guerra.
Annibale che ha superato la catena dei Pirenei, arrivò, attraverso la Gallia , dopo avere disperso i Vosgi, che cercavano di fermarlo, alle Alpi, e, avendole superate a fatica, dopo avere rifiutato molti combattimenti con i montanari gallici , scesero in Italia;sul fiume Ticino, sconfigge i Romani in una battaglia di cavalleria.
Ferito là, Publio Cornélio Scipione fu protetto da suo figlio, che riceverà in seguito il nome d' Africano.
L'esercito romano superato una seconda volta sulla Trebbia, Annibale oltrepassò anche gli Appennini, dove i suoi soldati soffrirono molto per la violenza delle tempeste.
Cnéo Cornélio Scipione in Spagna, combatté con successo i cartaginesi, catturando il capo dei nemici, Magone.

Ab Urbe Condita liber XXII Periocha

Hannibal per continuas uigilias in paludibus oculo amisso in Etruriam uenit, per quas paludes quadriduo et tribus noctibus sine ulla requie iter fecit.
C. Flaminius cos., homo temerarius, contra auspicia profectus signis militaribus effossis, quae tolli non poterant, et ab equo, quem conscenderat, per caput deuolutus, insidiis ab Hannibale circumuentus ad Thrasymennum lacum cum exercitu caesus est. Sex milia, quae eruperant, fide ab Atherbale data, perfidia Hannibalis uincta sunt. Cum ad nuntium cladis Romae luctus esset, duae matres ex iusperato receptis filiis gaudio mortuae sunt. Ob hanc cladem ex Sibyllinis libris uer sacrum uotum.
Cum deinde Q. Fabius Maximus dictator aduersus Hannibalem missus nollet acie cum eo confligere, ne contra ferocem tot uictoriis hostem aduersis proeliis milites pugnare committeret, et opponendo se tantum conatus Hannibalis impediret, M. Minucius, magister equitum, ferox et temerarius, criminando dictatorem tamquam segnem et timidum effecit, ut populi iussu aequaretur ei cum dictatore imperium ; diuisoque exercitu cum iniquo loco conflixisset et in magno discrimine legiones eius essent, superueniente cum exercitu Fabio Max ?®rimine liberatus est. Quo beneficio uictus castra cum eo iunxit et patrem eum salutauit, idemque facere milites iussit. Hannibal uastata Campania inter Casilinum oppidum et Calliculam montem a Fabio clusus sarmentis ad cornua boum alligatis et incensis praesidium Romanorum, quod Calliculam insidebat, fugauit et sic transgressus est saltum.
Idemque Q. Fabi Maximi dictatoris, cum circumposita ureret, agro pepercit, ut illum tamquam proditorem suspectum faceret.
Aemilio deinde Paulo et Terentio Varrone coss. et ducibus cum magna clade aduersus Hannibalem ad Cannas pugnatum est, caesaque eo proelio Romanorum XLV milia cum Paulo cos. et senatoribus XC et consularibus aut praetoriis aut aediliciis XXX.
Post quae cum a nobilibus adulescentibus propter desperationem consilium de relinquenda Italia iniretur, P. Cornelius Scipio tribunus militum, qui Africanus postea uocatus est, stricto supra capita deliberantium ferro iurauit pro hoste se habiturum eum qui in uerba sua non iurasset, effecitque ut omnes non relictum iri a se Italiam iureiurando adstringerentur.
Propter paucitatem militum VIII milia seruorum armata sunt. Captiui, cum potestas esset redimendi, redempti non sunt.
Praeterea trepidationem urbis et luctum et res in Hispania meliore euentu gestas continet.
Opimia et Florentia, uirgines Vestales, incesti damnatae sunt.
Varroni obuiam itum et gratiae actae, quod de re p. non desperasset.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Annibal che ha perso un occhio per le continue veglie nelle paludi, arriva in Etruria; in queste paludi aveva camminato quattro giorni e tre notti senza alcuno riposo.
Il console Caio Flaminio, uomo imprudente, partito nonostante i cattivi auspici, dopo avere fatto dissotterrare le insegne che non si riusciva a tirare dal suolo, ed essere caduto sulla testa del cavallo sul quale era montato, è circondato da Annibale in un' imboscata e massacrato con il suo esercito vicino al lago Trasimeno.
Seimila uomini che avevano defezionato, nonostante la parola data di Aderbale, sono uccisi per la perfidia di Annibale.
Alle notizia della sconfitta Roma è nel lutto, due madri, rivedendo i loro figli, muoiono per questa gioia insperata. Per il disastro, sulle indicazioni dei libri Sibillini, si dedica una "primavera Consacrata".
Quindi, mentre Quinto Fabio Maximo, dittatore, inviato contro Annibale, non vuole dargli battaglia, per non esporre ad una battaglia contro un nemico fiero di tante vittorie dei soldati spaventati dai loro fallimenti, e che al solo schierarsi dinanzi a lui paralizza i suoi sforzi,
Marco Minucio, comandante della cavalleria, audace ed imprudente, accusando il dittatore di mollezza e di paura, si fa dare col voto del popolo un potere uguale a quello del dittatore;
l'esercito diviso tra loro, Minucio, avendo dato battaglia su un terreno sfavorevole, e con le legioni in grave pericolo, è salvato dall'arrivo di Fabio Maximo e delle sue truppe.
Convinto da questo beneficio, unisce il suo campo a quello del dittatore, lo saluta chiamandolo padre ed ordina ai suoi soldati di fare la stessa cosa.
Annibale dopo avere devastato la Campania, si trova chiuso da Fabius tra la città di Casilino e la collina di Callicula, attaccando sarmenti ai corni dei buoi ed accendendoli, mette in fuga le truppe romane inviate sul Callicula, e ne sbaraglia così le fila.
Salva anche la proprietà del dittatore Fabio Maximo, quando brucia tutti i dintorni, per farlo sospettare di tradimento.
Quindi, sotto il comando dei consoli Paolo Emilio e Terenzio Varrone, si subisce contro Annibal, a Canne, una grande sconfitta; in questo combattimento sono uccisi 45.000 Romani con il console Paolo-Emilio, 90 senatori,e 30 fra ex consoli, ex pretori o ex edili.
Dopo di ciò, poiché molti giovani nobili, per disperazione, concepiva l'intenzione di abbandonare l'Italia, il tribuno militare Publio Cornélio Scipione, chiamato più tardi l'Africano, giura sulla propria spada tesa sulla testa dei deliberanti di considerare nemico colui che non avrà giurato sui suoi confini, ed ottiene che tutti si impegnano col giuramento a non abbandonare l'Italia.
A causa della mancanza di uomini si armano 80.000 schiavi. Benché sia possibile riscattare i prigionieri, non li riacquistano.
Il libro contiene inoltre la descrizione dell'agitazione e del lutto a Roma, e delle operazioni in Spagna, più felici.
Opimia e Florentia, vestali vergini sono condannate per adulterio.
Si va incontro a Varrone e lo si ringrazia per aver salvato la Repubblica.

Ab Urbe Condita liber XXIII Periocha

Campani ad Hannibalem defecerunt. Nuntius Cannensis uictoriae, Mago, Carthaginem missus anulos aureos corporibus occisorum detractos in uestibulo curiae effudit, quos excessisse modii mensuram traditur. Post quem nuntium Hannon, uir ex Poenis nobilibus, suadebat senatui Carthaginensium ut pacem a populo Romano peterent, nec tenuit obstrepente Barcina factione.
Claudius Marcellus praetor ad Nolam, eruptione aduersus Hannibalem ex oppido facta, prospere pugnauit.
Casilinum a Poenis obsessum ita fame uexatum est ut lora et pelles scutis detractas et mures inclusi essent. Nucibus per Vulturnum amnem a Romanis missis uixerunt.
Senatu ex equestri ordine hominibus CXCVII suppletus est.
L. Postumius praetor a Gallis cum exercitu caesus est.
Cn. et P. Scipiones in Hispania Asdrubalem uicerunt et Hispaniam suam fecerunt.
Reliquiae Cannensis exercitus in Siciliam relegatae sunt, ne decederent inde nisi finito bello.
Sempronius Gracchus cos. Campanos cecidit.
Claudius Marcellus praetor Hannibalis exercitum ad Nolam proelio fudit et uicit, primusque tot cladibus fessis Romanis meliorem spem belli dedit.
Inter Philippum, Macedoniae regem, et Hannibalem societas iuncta est.
Praeterea in Hispania feliciter a Publio et Cn. Scipionibus, in Sardinia a T. Manlio praetore aduersus Poenos res gestas continet, a quibus Hasdrubal dux et Mago et Hanno capti.
Exercitus Hannibalis per hiberna ita luxuriatus est ut corporis animique uiribus eneruaretur.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

La Campania passa ad Annibale. Magone inviato a Cartagine per annunciare la battaglia di Canne, sparse in terra nell' aula del senato gli anelli d'oro tolti ai cadaveri romani: ne ce n'era, si dice, più di uno staio.
A questi notizie, Annone, uno dei nobili cartaginesi, consigliava al senato cartaginese di chiedere la pace ai Romani: la proposta fu respinta, per l'opposizione del partito di Barca.
A Nola, il Pretore Claudio Marcello, che ha fatto una sortita contro Annibale, fu vincitore.
Casilino assediata dai cartaginesi, tormentata dalla carestia, che gli assediati si mangiavano le cinghie di cuoio, delle pelli strappate ai loro scudi e dei ratti.
Sopravvissero grazie alle noci lanciate dai Romani nel Vulturne. Il senato è composto da cento novantasette personalità scelte fra gli appartenenti nell'ordine equestre.
Il pretore Lucio Postumio ed il suo esercito sono massacrati dai galli.
Cnéo e Publio Scipione, in Spagna, battono Asdrubale ed assumono il controllo della Spagna.
I resti dell'esercito di Canne sono inviati in Sicilia, per non farli ritornare prima della fine della guerra.
Il console Sempronio Gracco batte i Campani.
ll pretore Claudio Marcello disperde e batte a Nola l'esercito di Annibale, e, per primo, dà ai Romani, stanchi di tanti disastri, una speranza in questa guerra.
Tra Filippo, re di Macedonia, ed Annibale, si conclude un'alleanza.
Questo libro contiene, inoltre, le vittorie ottenute sui cartaginesi dai pretori Publio e Cneo Scipione in Spagna, Tito Manlio in Sardegna; fanno prigioniero i generali Asdrubale, Magone ed Annone.
L'esercito di Annibale si è tanto immerso nell'ozio durante i suoi quartieri invernali, che si è snervato corpo ed anima.

Ab Urbe Condita liber XXIV Periocha

Hieronymus, Syracusanorum rex, cuius pater Hiero amicus populi R. fuerat, ad Carthaginiensis defecit et propter crudelitatem superbiamque a suis interfectus est.
Tib. Sempronius Gracchus procos. prospere aduersus Poenos et Hannonem ducem ad Beneuentum pugnauit seruorum maxime opera, quos liberos esse iussit. Claudius Marcellus cos. in Sicilia, quae prope tota ad Poenos defecerat, Syracusas obsedit.
Philippo, Macedonum regi, bellum indictum est, qui ad Apolloniam nocturno bello obpressus fugatusque Macedoniam cum prope inermi exercitu profugit. Ad id bellum gerendum M. Valerius praetor missus.
Res praeterea in Hispania a P. et Cn. Scipionibus aduersus Carthaginienses gestas continet. A quibus Syphax, rex Numidiae, in amicitiam adscitus, qui a Masinissa, Massyliorum rege, pro Carthaginiensibus pugnante, uictus in Hispaniam ad Scipionem cum magna manu transiit contra Gades, ubi angusto freto Africa et Hispania dirimuntur.
Celtiberi quoque in amicitiam recepti sunt. Quorum auxiliis adscitis tunc primum mercennarium militem Romana castra habuerunt.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Géronimo re di Siracusa, il cui nonno Gérone era stato alleato del popolo romano, passa ai cartaginesi, e, a causa della sua crudeltà e del suo orgoglio, è ucciso dai suoi.
Il proconsole Tibério Sempronio Gracco batte i cartaginesi guidati da Annon a Benevento, grazie soprattutto per l'azione di schiavi di cui ordina la liberazione.
Il console Claudio Marcello, in Sicilia, provincia passata quasi tutta ai cartaginesi, assedia Siracusa.
Si dichiara la guerra a Filippo, re di Macedonia; sorpreso dinanzi a Apollonie in un combattimento notturno è messo in fuga, quest'ultimo si rifugia in Macedonia con truppe quasi senza armi.
Si era inviato per questa spedizione il pretore Marco Valerio.
Il libro contiene, inoltre, le imprese contro i cartaginesi, in Spagna, di Publio e Cneo Scipione. Questi fecero amicizia con Siface, re di Numidia, che, vinto da Masinissa, re dei Massili, che combatteva per i cartaginesi, passa con molte truppe in Spagna,a fianco di Scipions, di fronte a Cadice, dove l'Africa e la Spagna sono separate da uno stretto.
( Anche i Celtiberi furono ammessi nell'amicizia romana; essendo alcuni di loro presi come ausiliari, allora per la prima volta gli accampamenti romani ospitarono soldati mercenari.)

Ab Urbe Condita liber XXV Periocha

P. Cornelius Scipio, postea Africanus, ante annos aedilis factus.
Hannibal urbem Tarenton praeter arcem, in quam praesidium Romanorum fugerat, per Tarentinos iuuenes, qui se noctu uenatum ire simulabant, cepit.
Ludi Apollinares ex Marci carminibus, quibus Cannensis clades praedicta fuerat, instituti sunt.
A Q. Fuluio et Ap. Claudio coss. aduersus Hannonem, Poenorum ducem, prospere pugnatum est.
Tib. Sempronius Gracchus procos. ab hospite suo Lucano in insidias deductus a Magone interfectus est.
Centenius Paenula, qui centurio militauerat, cum petisset a senatu ut sibi exercitus daretur pollicitusque esset, si hoc impetrasset, de Hannibale uictoriam, VIII milibus acceptis militum dux factus conflixit acie cum Hannibale et cum exercitu caesus est.
Capua obsessa est a Q. Fuluio et Ap. Claudio coss.
Cn. Puluilis praetor male aduersus Hannibalem pugnauit. In quo proelio XX milia hominum ceciderunt ; ipse cum equitibus CC effugit.
Claudius Marcellus Syracusas expugnauit tertio anno et ingentem uirum gessit. In eo tumultu captae urbis Archimedes intentus formis, quas in puluere descripserat, interfectus est.
P. et Cn. Scipiones in Hispania tot rerum feliciter gestarum tristem exitum tulerunt, prope cum totis exercitibus caesi anno octauo quam in Hispaniam ierunt. Amissaque eius prouinciae possessio foret, nisi L. Marci, equitis Romani, uirtute et industria contractis exercituum reliquiis, eiusdem hortatu bina castra hostium expugnata essent.
Ad XXVII milia hominum caesa, captos ad mille octingentos triginta, praeda ingens capta. "Dux" Marcius appellatus est.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Publio Cornélio Scipione chiamato più tardi l'Africano, è nominato edile prima dell'età. Annibale occupa Tarento, ad eccezione della citadella, dove la guarnigione romana si era rifugiata, grazie a dei giovani Tarentini, che finsero di andare di notte a caccia.
Si fondano i giochi Apollinei, secondo le predizioni di Marcio che avevano previsto la battaglia di Canne. I consoli Quinto Fulvio ed Appio Claudio combattono con successo contro il generale cartaginese Annon.
Il proconsole Tibério Sempronio Gracco, attirato in un'imboscata da un Lucano, suo ospite, viene ucciso da Magone.
Centenio Paenula che aveva servito come centurione, avendo chiesto al senato di affidargli un esercito, e promesso, se lo ottenesse, di scoffiggere Annibal, riceve il comando su otto mille uomini, da battaglia aa Annibal ed è massacrato con le sue truppe.
Capoa è assediata dai consoli Quinto Fulvio ed Appio Claudio.
Il pretore Cneo Fulvio è battuto da Annibale; in questa battaglia cadono ventimila uomini.
Egli stesso riesce a fuggire con duecento cavalieri.
Claudio Marcello prende Siracusa dopo oltre due anni d'assedio, e si porta da grand'uomo. nel tumulto della presa di questa città, Archimede, attento soltanto alle figure che aveva tracciato sulla sabbia, è ucciso.
Publio e Cnéo Scipione, in Spagna, trovano una triste fine dopo tante vittorie, venendo massacrati con i loro eserciti quasi interi sette anni dopo essere arrivati Spagna.
Questa provincia sarebbe stata persa, se Lucius Marcius, cavaliere romano, con il suo valore e la sua attività, non avesse riunito gli avanzi dei due eserciti, e, grazie alle sue esortazioni, assalì due campi nemici.
Ventisette mila circa furono uccisi... di mille otto cento...; si fece un grande bottino. Marcius fu acclamato generale.

Ab Urbe Condita liber XXVI Periocha

Hannibal ad tertium lapidem ab urbe Roma super Anienem castra posuit. Ipse cum duobus milibus equitum usque ad ipsam Capenam portam, ut situm urbis exploraret, obequitauit. Et cum per triduum in aciem utrimque exercitus omnis descendisset, certamen tempestas diremit; nam cum in castra redisset, statim serenitas erat.
Capua capta est a Q. Fuluio et Appio Claudio coss. Principes Campanorum ueneno sibi mortem consciuerunt. Cum senatus Campanorum deligatus esset ad palos ut securi feriretur, litteras a senatu missas Q. Fuluius consul, quibus iubebatur parcere, antequam legeret, in sinu posuit et lege agi iussit et supplicium peregit.
Cum comitiis apud populum quaereretur cui mandaretur Hispaniarum imperium, nullo id uolente suscipere, P. Scipio, P. filius eius qui in Hispania ceciderat, professus est se iturum, et suffragio populi consensuque omnium missus Nouam Carthaginem expugnauit, cum haberet annos XXIIII uidereturque diuina stirpe, quia et ipse, postquam togam acceperat, cotidie in Capitolio erat et in cubiculo matris eius anguis saepe uidebatur.
Res praeterea gestas in Sicilia continet et amicitiam cum Aetolis iunctam bellumque gestum aduersus Acarnanas et Philippum, Macedoniae regem.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Annibal stabilisce il suo campo sull'Anio a tre miglia da Roma. Viene cavalcando personalmente, con duemila cavalieri, fino alla porta Capène, per vedere la situazione della città. Mentre tre giorni di seguito, dei due lati, gli eserciti si sono disposti per la battaglia, una tempesta viene ogni volta ad interrompere il combattimento: appena si rientra al campo, il cielo ridiventa sereno.
Capua è preso dai consoli Quinto Fulvio ed Appio Claudio. I Principi dei Campani si avvelenano.
Mentre i senatori campani sono legati ai ceppi per essere decapitati, il console Quinto Fulvio, che riceve dal senato una lettera con la quale gli ordinano di salvarli, senza leggerla la mette in una piega della sua toga, ordina di fare giustizia e fa giustiziare i senatori.
Poiché,durante i comizi, ci si chiedeva, nel popolo, a che affidare il comando in Spagna, poiche nessuno voleva sssumere tale incarico, Publio Scipiono, figlio del Publio che era caduto in Spagna, dichiara che egli è pronti ad andare;
inviato laggiù per suffraggio del popolo e con l'approvazione di tutti, prende Cartagena; aveva ventiquattro anni e sembrava di razza divina, perché egli stesso, da quando aveva preso la toga, andava ogni giorno al Campidoglio, e che, nel letto della propria madre, si vedeva spesso un serpente.
Questo libro contiene inoltre le azioni compiute in Sicilia, l'alleanza fatta gli Etoli, e la guerra contro Acarnanieni e Filippo, re di Macedonia.

Ab Urbe Condita liber XXVII Periocha

Cn. Fuluius procos. cum exercitu ab Hannibale ad Herdoneam caesus est.
Meliore euentu ab Claudio Marcello cos. aduersus eundem ad Numistronem pugnatum est. Inde Hannibal nocte recessit. Marcellus iusecutus est et subinde cedentem pressit, donec confligeret. Priore pugna Hannibal superior, sequenti Marcellus.
Fabius Maximus pater cos. Tarentinos per proditionem recepit.
Claudius Marcellus T. Quintius Crispinus coss. speculandi causa progressi e castris insidiis ab Hannibale circumuenti sunt. Marcellus occisus, Crispinus fugit.
Lustrum a censoribus conditum est. Censa sunt ciuium capita CXXXVII milia CVIII; ex quo numero apparuit quantum hominum tot proeliorum aduersa fortuna populo R. abstulisset.
In Hispania ad Baeculam Scipio cum Hasdrubale et Hamilcare conflixit et uicit. Inter alia captum regalem puerum eximiae formae ad auunculum Masinissam cum donis dimisit.
Hasdrubal, qui cum exercitu nouo Alpes transcenderat ut se Hannibali iungeret, cum milibus hominum LVI caesus est, capta V milia CCCC M. Liui cos. ductu, sed non minore opera Claudi Neronis cos., qui, cum Hannibali oppositus esset, relictis castris ita ut hostem falleret, cum electa manu profectus Hasdrubalem circumuenerat.
Res praeterea feliciter a P. Scipione in Hispania et a P. Sulpicio praetore aduersus Philippum et Achaeos gestas continet.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Il proconsole Cneo Fulvio ed il suo esercito sono massacrati da Annibale vicino a Erdonea. Con un migliore risultato il console Claudio Marcello dà battaglia allo stesso avversario vicino a Numistro.
Annibale batte in ritirata durante la notte; Marcello lo insegue e lo pressa così da vicino nella sua ritirata fino a costringerlo a combattere.
Annibale prevale nel primo scontro, Marcello nel successivo. Il console Fabio Maximo, il padre, riconquista Tarente grazie ad un tradimento. Essendosi i consoli Claudio Marcello e Tito Quinctio Crispino, avanzati lontano dal loro campo per fare una perlustrazione, sono circondati da Annibale in un'imboscata. Marcello è ucciso, Crispinus riesce a fuggire.
I censori compiono il Lustro. Si contano centotrentasettemila cento otto teste di cittadini; questo numero mostra quanti uomini la sorte avversa in tante battaglie hanno tolto al popolo romano.
In Spagna, vicino a Becula, Scipione da battaglia ad Asdrubale e ad Amilcare ed è vincitore.
Tra altri prigionieri, scova un adolescente principe di una grande bellezza e lo rimanda a suo zio Masinissa, con doni.
Asdrubale che ha passato le Alpi con un nuovo esercito, per aggiungersi ad Annibale, è massacrato con cinquantasei mila uomini, e cinque mila quattrocento nemici sono fatti prigionieri, sotto il comando del console Marco Livio, ma grazie ai servizi non meno grandi del console Claudio Nérone, che, opposto ad Annibale, abbandona il suo campo in modo da fuorviare questo nemico, parte con truppe scelte e viene a circondare Asdrubale.
Il libro contiene inoltre successi di Publio Scipione in Spagna e del pretore Publio Sulpicio su Filippo e gli Achei.

Ab Urbe Condita liber XXVIII Periocha

Res in Hispania prospere gestae a Silano, Scipionis legato, et ab L. Scipione fratre aduersus Poenos, a P. Sulpicio procos. socio Attalo rege Asiae aduersus Philippum, regem Macedonum, pro Aetolis referuntur.
Cum M. Liuio et Claudio Neroni coss. triumphus decretus esset, Liuius, qui in prouincia sua rem gesserat, quadrigis inuectus est, Nero, qui in collegae prouinciam, ut uictoriam eius adiuuaret, uenerat, equo secutus est, et in hoc habitu plus gloriae reuerentiaque habuit; nam et plus in bello quam collega fecerat.
Ignis in aede Vestae neglegentia uirginis quae non custodierat, extinctus est; caesa est flagro.
P. Scipio in Hispania cum Poenis debellauit XIIII anno eius belli, quinto post anno quam ierat, praeclusisque in totum possessione prouinciae eius hostibus Hispanias recepit; et a Tarracone in Africam ad Syphacem, regem Massyliorum, transuectus foedus iunxit. Hasdrubal Gisgonis ibi cum eo in eodem lecto cenauit. Munus gladiatorium in honorem patris patruique Carthagini noua edidit, non ex gladiatoribus, sed ex his qui aut in honorem ducis aut ex prouocatione descendebant; in quo reguli fratres de regno ferro contenderunt.
Cum Gisia urbs obpugnaretur, oppidani liberos et coniuges rogo extructo occiderunt et se iusuper praecipitauerunt.
Ipse Scipio, dum graui morbo inplicitus est, seditionem in parte exercitus motam, confirmatus discussit rebellantesque Hispaniae populos coegit in deditionem uenire. Et amicitia facta cum Masinissa, rege Numidarum, qui illi auxilium, si in Africam traiecisset, pollicebatur, cum Gaditanis quoque post discessum inde Magonis, cui Carthagine scriptum erat ut in Italiam traiceret, Romam reuersus consulque creatus.
Africam prouinciam petenti, contradicente Q. Fabio Maximo, Sicilia data est permissumque ut in Africam traiceret, si id e re p. esse censeret. Mago, Hamilcaris filius, a minore Baleari insula, ubi hiemauerat, in Italiam traiecit.


aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Successi riportati in Spagna da Silano, il luogotenente di Scipione, e da Lucio Scipione, suo fratello, sui cartaginesi; e dal proconsole Publio Sulpicio, che aveva per alleato Attalo, re dell'Asia, su Filippo, il re di Macedonia, a favore degli Etoli.
Essendo il trionfo accordato ai consoli Marco Livio e Claudio Nérone, Livio, che aveva condotto le operazioni nella sua provincia, entra in Roma su una quadriga, Nérone, che era andato nella provincia del suo collega a facilitare la sua vittoria, lo segue a cavallo, e, in questa apparenza, ottiene più gloria e considerazioni che Livio;
poiché, nella guerra, era stato più attivo del suo collega. Il fuoco si estingue nel tempio di Vesta, per la negligenza di una vestale che non la ha sorvegliata; è punita con la frusta.
Publio Scipione in Spagna, termina la guerra contro i cartaginesi, nel quattordicesimo anno di questa guerra ed il quinto dal suo arrivo nel paese; avendo completamente impedito ai nemici il possesso di questa provincia, riconquista la Spagna; e passando da Tarragona in Africa, da Siface, re dei Massili, conclude un trattato con lui.
Là Asdrubale figlio di Gisgone cenò con lui, sullo stesso trisclino. Scipione dà a Cartagena, in onore di suo padre e di suo zio, dei combattimenti di gladiatori, non con gladiatori professionali, ma con gli uomini che, sia per fare onore al loro capo, sia in seguito ad una sfida, scendono nell'arena; due principi, fratelli, si disputano il trono con la spada.
Essendo la città di Gisia attaccata, gli abitanti gettano i loro bambini e loro mogli su un pira che hanno innalzato, quindi si precipitano sui loro cadaveri.
Essendo lo stesso Scipione colpito da una grave malattia, una parte del suo esercito si ribella; una volta ristabilito, riporta la pace, costringe i popoli della Spagna rivoltati a sottomettersi, e, avendo stretto amicizia con Masinissa, il re del Numidi che gli promette il suo aiuto nel caso in cui passasse in Africa, come pure con la gente di Cadice, dopo la partenza da questa città di Magone (a cui era stato ordinato da Cartagine di passare in Italia), ritorna a Roma ed è nominato console.
Poiché chiede la provincia d'Africa, ma Quinto Fabio Maximo si oppone, gli danno la Sicilia con il permesso di passare in Africa, se egli lo giudicasse utile per lo stato.
Magone figlio di Amilcare, passa dalla più piccola delle isole Baleari, dove ha svernato, in Italia.

Ab Urbe Condita liber XXIX Periocha

Ex Sicilia C. Laelius in Africam a Scipione missus ingentem praedam reportauit et mandata Masinissae Scipioni exposuit querentis quod nondum exercitum in Africam traiecisset.
Bellum in Hispania finitum uictore Romano, quod Indebilis excitauerat; ipse in acie occisus, Mandonius exposcentibus Romanis a suis deditus. Magoni, qui Albingauni in Liguribus erat, ex Africa et militum ampla manus missa et pecuniae, quibus auxilia conduceret, praeceptumque ut se Hannibali coniungeret.
Scipio a Syracusis in Bruttios traiecit et Locros pulso Punico praesidio fugatoque Hannibale recepit.
Pax cum Philippo facta est.
Mater Idaea deportata est Romam a Pessinunte, oppido Phrygiae, carmine in libris Sibyllinis inuento: pelli Italia alienigenam hostem posse, si mater Idaea deportata Romam esset. Tradita est autem Romanis per Attalum, regem Asiae. Lapis erat, quem matrem deum incolae dicebant. Excepit P. Scipio Nasica Cn. filius, eius qui in Hispania perierat, uir optimus a senatu iudicatus, adulescens nondum quaestorius, quoniam ita responsum iubebat ut id numen ab optimo uiro exciperetur consecrareturque.
Locrenses legatos Romam miserunt, qui de impotentia Plemini legati quererentur, qui pecuniam Proserpinae sustulerat et liberos eorum ac coniuges stuprauerat. In catenis Romam perductus in carcere est mortuus. Cum falsus rumor de P. Scipione procos., qui in Sicilia erat, in urbem perlatus esset, tamquam is luxuriaretur, missis ob hoc legatis a senatu qui explorarent an ea uera essent, purgatus infamia Scipio in Africam permissu senat us traeicit.
Syphax, accepta in matrimonium filia Hasdrubalis Gisgonis, amicitiam quam cum Scipione iunxerat, renuntiauit.
Masinissa, rex Massyliorum, dum pro Carthaginiensibus in Hispania militat, amisso patre Gala de regno exciderat. Quo per bellum saepe repetito aliquot proeliis a Syphace, rege Numidarum, uictus in totum priuatus est, et cum CC equitibus exsul Scipioni se iunxit et cum eo primo statim bello Hannonem, Hamilcaris filium, cum ampla manu occidit. Scipio aduentu Hasdrubalis et Syphacis, qui prope cum centum milibus armatorum uenerant, ab obsidione Vticae depulsus hiberna communiit.
Sempronius cos. in agro Crotoniensi prospere aduersus Hannibalem pugnauit.
Inter censores M. Liuium et Claudium Neronem notabilis discordia fuit. Nam et Claudius collegae equum ademit, quod a populo damnatus actusque in exilium fuerat, et Liuius Claudio, quod falsum in se testimonium dixisset et quod non bona fide secum in gratiam redisset. Idem omnes tribus extra unam aerarias reliquit, quod et innocentem se damnassent et posthac consulem censoremque fecissent.
Lustrum a censoribus conditum est. Censa sunt ciuium capita CCXIIII milia.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Caius Laelius inviato da Scipion di Sicilia in Africa, ne riporta un bottino enorme, come pure un messaggio di Masinissa che si lagna poiché Scipione non ha fatto ancora passare il suo esercito in Africa. Finisce, con una vittoria romana, la guerra cominciata in Spagna da Indibile; egli stesso è ucciso nella battaglia; Mandonio su richiesta dei Romani, è consegnato dai suoi.
Magone che si trov ava ad Albingauno presso i Liguri, riceve dall' Africa molte truppe e del denaro per arruolare mercenari; gli si ordina di raggiungere Annibale.
Scipione passa da Siracusa nel Bruzio, e, dopo avere cacciato la guarnigione cartaginese ed avere messo in fuga Annibale, riprende Locri.
Pace con Filippo. La madre dell'Ida è portata a Roma da Pessinonte, città di Frigia, dopo che si è trovata nei libri Sibillini questa previsione che il nemico straniero può essere cacciato dall' Italia, se la madre dell'Ida fosse portata a Roma.
È mandata ai Romani da Attalo, re dell'Asia. È ricevuta da Publio Scipione Nasica, figlio di Cnéo che era morto in Spagna;
il senato giudicò il migliore degli uomini quest'adolescente che non era ancora stato questore; la risposta dell'oracolo ordinava infatti di far ricevere e dedicare questa divinità dal migliore degli uomini.
I Locresi inviano a Roma un'ambasciata per lagnarsi dell'impudenza del legato Pleminio, che ha rubato il tesoro di Proserpina e disonorato i loro bambini e loro mogli.
Portato a Roma in catene, muore in prigione.
Maldicenze senza fondamento sul proconsole Publio Scipione, che era in Sicilia, giungono fino a Roma, secondo queste infamie il generale si abbandonava agli ozi, una commissione inviata dal senato per vedere se ciò è vero assolve da queste accuse Scipione che, con il permesso del senato, passa in Africa.
Siface che ha ricevuto in matrimonio la figlia di Asdrubale figlio di Gisgone, rinuncia all'amicizia che aveva rinnovato con Scipione. Masinissa, re dei Massili, mentre si batteva in Spagna per i cartaginesi, che ha perso suo padre Gala, era stato allontanato dal trono. Avendo cercato molte volte di riconquistarlo con la guerra, ma superato in molti combattimenti da Siface, re dei Numidi, è completamente privato del suo regno;
con duecento cavalieri si aggiunge, in esilio, a Scipion, e con lui, fin dall'inizio della campagna, massacra Annone, figlio di Amilcare, e le truppe numerose che comandava.
Scipione all'arrivo di Asdrubale e di Siface, che portavano quasi centomila uomini, abbandona la sede di Utica e rinforza i quartieri invernali.
Il console Sempronio, nel territorio di Crotone, batte Annibale.
Tra i censori Marco Livio e Claudio Nérone, la discordia è eclatante: Claudio toglie il suo cavallo al collega, poiché è stato condannato dal popolo e mandato in esilio, e Livio a Claudio, per avere portato contro lui prove false ed essersi riconciliato in malafede con lui.
Lo stesso console lascia tutte le tribù, eccetto una, sottomesse alla capitazione, per averlo condannata innocente, e nominato, dopo ciò, console e censore.
I consoli compiono il lustro. Si registrano duecentoquattordicimila cittadini.

Ab Urbe Condita liber XXX Periocha

Scipio in Africa Carthaginienses et eumdem Syphacem, Numidiae regem, Hasdrubalemque pluribus proeliis uicit adiuuante Masinissa, bina hostium castra expugnauit, in quibus XL milia hominum ferro ignique consumpta sunt.
Syphacem per C. Laelium et Masinissam cepit.
Masinissa Sophonibam, uxorem Syphacis, filiam Hasdrubalis, captam statim adamauit et nuptiis factis uxorem habuit; castigatus a Scipione uenenum ei misit, quo illa hausto decessit.
Effectumque multis Scipionis uictoriis ut Carthaginienses in desperationem acti in auxilium publicae salutis Hannibalem euocarent. Isque anno XVI Italia decedens in Africam traiecit temptauitque per conloquium pacem cum Scipione componere, et cum de condicionibus pacis non conuenisset, acie uictus est. Pax Carthaginiensibus petentibus data est. Hannibal Gisgonem pacem dissuadentem manu sua detraxit, excusata deinde temeritate facti ipse pacem suasit.
Masinissae regnum restitutum est.
Reuersus in urbem Scipio amplissimum nobilissimumque egit triumphum, quem Q. Terentius Culleo senator pilleatus secutus est. Scipio Africanus incertum militari prius fauore am populari aura ita cognominatus sit. Primus certe hic imperator uictae nomine a se gentis nobilitatus est.
Mago bello quo in agro Insubrum cum Romanis conflixerat uulneratus, dum in Africam per legatos reuocatis reuertitur, ex uulnere mortuus est.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Scipione batte in Africa i cartaginesi ed anche Siface, re di Numidia, in molti combattimenti, con l'aiuto di Masinissa;
distrugge due campi nemici, nei quali quarantamila uomini sono uccisi dalle armi o dal fuoco.
Fa prigioniero Siface, grazie a Caio Lelio ed a Masinissa. Masinissa s'innamora di Sofonisba, donna di Siface, figlia di Asrubale, che fa prigioniera, e,essenfo gia sposato, la tiene come amante. Rimproverato da Scipione, invia a questa donna del veleno che beve e con cui si da la morte.
Le numerose vittorie di Scipione fanno si che i cartaginesi, ridotti al disperazione, richiamano Annibale per sostenere il bene comune. Lasciando dopo quindici anni l'Italia, passa in Africa, tenta con un'ambasciata di concludere la pace con Scipione, e, quando non riesce a raggiungere l'accordo sulle condizioni di pace, viene sconfitto in battaglia.
I cartaginesi chiedono la pace e la ottengono. Annibale sentendo Gisgone parlare contro la pace, lo porta lui stesso in basso dalla tribuna; quindi,dopo essersi scusato del suo atto impulsivo, consiglia lui stesso la pace.
Si rende a Masinissa il proprio regno. Ritornato a Roma, Scipione trionfa nel modo più splendido e più famoso;
il senatore Quinto Térenzio Culleo lo segue nella processione con il copricapo da liberto. Scipione l'Africano - non si sa se questo soprannome gli è dato inizialmente dallìammirazione dei suoi soldati, o del vento del favore popolare - fu certamente il primo generale diventato famoso col nome del popolo da lui sottomesso.
Magone ferito in un combattimento in territorio Insubrico, tornando in Africa dove lo hanno richiamatocon gli ambasciatori, muore per le sue ferite.

XXXI > > XL

Ab Urbe Condita liber XXXI Periocha

Belli aduersus Philippum, Macedoniae regem, quod intermissum erat, repetiti causae referuntur hae: tempore initiorum duo iuuenes Acarnanes, qui non erant initiati, Athenas uenerunt et in sacrarium Cereris cum aliis popularibus suis intrauerunt. Ob hoc, tamquam summum nefas commisissent, ab Atheniensibus occisi sunt. Acarnanes mortibus suorum commoti ad uindicandos illos auxilia a Philippo petierunt et Athenas obpugnauerunt, Athenienses auxilium a Romanis petierunt post pacem Carthaginiensibus datam paucis mensibus. Cum Atheniensium, qui a Philippo obsidebantur, legati auxilium a senatu petissent, et id senatus ferendum censuisset plebe, quod tot bellorum continuus labor grauis erat, dissentiente, tenuit auctoritas patrum ut sociae ciuitati ferri opem populus quoque iuberet.
Id bellum P. Sulpicio cos. mandatum est qui exercitu in Macedoniam ducto equestribus proeliis prospere cum Philippo pugnauit. Aboedeni a Philippo obsessi ad exemplum Saguntinorum suos seque occiderunt.
L. Furius praetor Gallos Insubres rebellantes et Hamilcarem Poenum bellum in ea parte Italiae molientem acie uicit. Hamilcar eo bello occisus est et milia hominum XXXV.
Praeterea expeditiones Philippi regis et Sulpici cos. expugnationesque urbium ab utroque factas continet. Sulpicius cos. bellum gerebat adiuuantibus rege Attalo et Rhodiis.
Triumphauit de Gallis L. Furius praetor.


XXXI > > XL

aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

La guerra contro Filippo, re di Macedonia, che era stata interrotta, è ripresa; ecco le ragioni che se ne danno: all'epoca delle iniziazioni, due giovani Acarnani, che non erano iniziati, vengono ad Atene e penetrano nel santuario di Cerere con compatrioti. Perciò, come se avessero commesso il più grande dei sacrilegi, sono messi a morte dagli Ateniesi.
li Acarnani per vendicare la loro morte, chiedono a Filippo il suo aiuto ed attacca Atene; gli Ateniesi chiedono il loro aiuto ai Romani. La guerra comincia cinquecentocinquantuno anni dopo la fondazione di Roma, alcuni mesi dopo la pace con Cartagine.
Ambasciatori di Atene, assediata da Filippo, si recano a chiedere aiuto in senato, ed il senato decide di darglielo, ma il popolo, su cui pesano le pene incessanti di tante guerre, essendo del parere contrario, la proposta del senato: che il popolo ordina di portare... aiuto ad una città alleata, la porta via.
Questa guerra è affidata al console Publio Sulpicio, che ha condotto il suo esercito in Macedonia, impone a Filippo dei combattimenti di cavalleria felici.
La gente di Abido, assediata da Filippo, sull'esempio dei Saguntini uccideno i loro e poi si uccidono.
Il pretore Lucio Furio batte i galli Insubri ribellatisi ed il cartaginese Amilcare, che lavorava per riprendere la guerra in questa parte d'Italia.
Amilcare e trentacinquemila uomini sono uccisi in questa guerra.
(Il libro contiene inoltre la spedizioni del re Filippo e del console Sulpicio e delle conquiste fatte sia dallìuno che dall'altro. Il console Sulpicio conduce la guerra con l'aiuto del re Attalo e dei Rhodiesi.Il pretore Lucio Furio trionfa sui galli.)

Ab Urbe Condita liber XXXII Periocha

Complura prodigia ex diuersis regionibus nuntiata referuntur, inter quae in Macedonia in puppe longae nauis lauream esse natam. T. Quintius Flamininus cos. aduersus Philippum feliciter pugnauit in faucibus Epiri fugatumque coegit in regnum reuerti. Ipse Thessaliam, quae est uicina Macedoniae, sociis Aetolis et Athamanibus uexauit, L. Quintius Flamininus, frater consulis, nauali proelio Attalo rege et Rhodiis adiuuantibus Euboeam et maritimam oram. Achaei in amicitiam recepti sunt.
Praetorum numerus ampliatus est, ut seni crearentur. Coniuratio seruorum facta de soluendis Carthaginiensium obsidibus oppressa est, duo milia D necati.
Cornelius Cethegus cos. Gallos Insubres proelio fudit.
Cum Lacedaemoniis et tyranno eorum Nabide amicitia iuncta est.
Praeterea expugnationes urbium in Macedonia referuntur.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Si riportano molti prodigi annunciati di regioni opposte, tra l'altro, in Macedonia, la nascita di un lauro sulla poppa di una barca di guerra. - Il console Titus Quinctius Flamininus batte Philippe nelle gole del Épire, lo mette in fuga e la costringe a rientrare nel suo regno. Egli stesso devasta la Tessaglia, vicina della Macedonia, con i suoi alleati Étoliens ed Athamans, ed il suo fratello, Lucius Quinctius Flamininus, dopo una batattaglia navale, con l'aiuto del re Attale e dei Rhodiens, l'Eubea e la costa. - Achéens sono ammessi clan l'amicizia di Roma. - Il numero degli préteurs è aumentato, se ne nominano sei. - Una cospirazione di schiavi fatta per consegnare gli ostaggi cartaginesi è soffocata, due mille cinque cento sono uccisi. - Il console Cornélius Cethegus mette in rovina i galli Insubres. - Roma si lega d'amicizia con Lacédémoniens ed il loro tyran Nabis. - Il libro riporta inoltre la presa di città in Macedonia.

On rapporte plusieurs prodiges annoncés de régions opposées, entre autres, en Macédoine, la naissance d'un laurier sur la poupe d'un bateau de guerre. - Le consul Titus Quinctius Flamininus bat Philippe dans les gorges de l'Épire, le met en fuite et l'oblige à rentrer dans son royaume. Lui-même dévaste la Thessalie, voisine de la Macédoine, avec ses alliés Étoliens et Athamans, et son frère, Lucius Quinctius Flamininus, après un combat naval, avec l'aide du roi Attale et des Rhodiens, l'Eubée et la côte. - Les Achéens sont admis clans l'amitié de Rome. - Le nombre des préteurs est augmenté, on en nomme six. - Une conspiration d'esclaves faite pour délivrer les otages Carthaginois est étouffée, deux mille cinq cents sont tués. - Le consul Cornélius Cethegus met en déroute les Gaulois Insubres. - Rome se lie d'amitié avec les Lacédémoniens et leur tyran Nabis. - Le livre rapporte en outre la prise de villes en Macédoine.

Ab Urbe Condita liber XXXIII Periocha

T. Quintius Flamininus procos. cum Philippo ad Cynoscephalas in Thessalia acie uicto debellauit. L. Quintius Flamininus, ille frater procos., Acarnanas, Leucade urbe quod caput est Acarnanum expugnata, in deditionem accepit.
Pax petenti Philippo Graecia liberata data est.
Attalus ab Thebis ob subitam ualetudinem Pergamum translatus decessit.
C. Sempronius Tuditanus praetor ab Celtiberis cum exercitu caesus est.
L. Furius Purpurio et Claudius Marcellus coss. Boios et Insubres Gallos subegerunt.
Marcellus triumphauit.
Hannibal frustra in Africa bellum molitus et ob hoc Romanis per epistulas ab aduersae factionis principibus delatus propter metum Romanorum, qui legatos ad senatum Carthaginiensium de eo miserant, profugus ad Antiochum, Syriae regem, se contulit bellum aduersus Romanos parantem.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Il proconsole Titus Quinctius Flamininus termina la guerra contro Philippe, superato in battaglia sistemata a Cynoscéphale in Tessaglia. Lucius Quinctius Flamininus fratello del proconsole, sottopone Acarnaniens dopo avere preso Leucas, la loro capitale. Philippe chiedendo la pace, gliela concede, liberando la Grecia. Attale trasportato di Tebas a Pergame in seguito ad una malattia brusca, là meurt. Lo préteur Caius Sempronius Tuditanus ed il suo esercito sono massacrati dagli Celtibères. I consoli Lucius Furius Purpurio e Claudius Marcellus riducono i galli Boïens ed Insubres. Marcellus ottiene il trionfo. Poiche'Hannibal ha invano spinto alla guerra in Africa, e denunciato per ciò a considerevoli Romani da lettere della parte sfavorevole, per timore dei Romani, che hanno inviato al suo riguardo ambasciatori al senato di Cartago, si fugge presso Antiochus, re della Siria, che prepara la guerra contro Roma.

Le proconsul Titus Quinctius Flamininus termine la guerre contre Philippe, vaincu en bataille rangée à Cynoscéphale en Thessalie. Lucius Quinctius Flamininus, frère du proconsul, soumet les Acarnaniens après avoir pris Leucas, leur capitale. Philippe demandant la paix, on la lui accorde, en affranchissant la Grèce. Attale, transporté de Thèbes à Pergame par suite d'une brusque maladie, y meurt. Le préteur Caius Sempronius Tuditanus et son armée sont massacrés par les Celtibères. Les consuls Lucius Furius Purpurio et Claudius Marcellus réduisent les Gaulois Boïens et Insubres. Marcellus obtient le triomphe. Hannibal, ayant en vain poussé à la guerre en Afrique, et dénoncé pour cela à de notables Romains par des lettres du parti adverse, par crainte des Romains, qui ont envoyé à son sujet des ambassadeurs au sénat de Carthage, s'enfuit auprès d'Antiochus, roi de Syrie, qui prépare la guerre contre Rome.

Ab Urbe Condita liber XXXIV Periocha

Lex Oppia, quam C. Oppius trib. pl. bello Punico de finiendis matronarum cultibus tulerat, cum magna contentione abrogata est, cum Porcius Cato auctor fuisset ne ea lex aboleretur.
Is in Hispaniam profectus bello, quod Emporiis orsus est, citeriorem Hispaniam pacauit.
T. Quintius Flamininus bellum aduersus Lacedaemonios et tyrannum eorum, Nabidem, prospere gestum data his pace, qualem ipse uolebat, liberatisque Argis, qui sub dicione tyranni erant, finiit.
Res praeterea in Hispania et aduersus Boios et Insubres Gallos feliciter gestae referuntur.
Senatus tunc primum secretus a populo ludos spectauit. Id ut fieret, Sextus Aelius Paetus et C. Cornelius Cethegus censores interuenerunt cum indignatione plebis.
Coloniae plures deductae sunt.
M. Porcius Cato ex Hispania triumphauit.
T. Quintius Flamininus, qui Philippum, Macedonum regem, et Nabidem, Lacedaemoniorum tyrannum uicerat Graeciamque omnem liberauerat, ob hoc triduo triumphauit.
Legati Carthaginiensium nuntiauerunt Hannibalem, qui ad Antiochum confugerat, bellum cum eo moliri. Temptauerat autem Hannibal per Aristonem Tyrium sine litteris Carthaginem missum ad bellandum Poenos concitare.

aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

La legge Oppia, che lo tribun della plèbe Caius Oppius aveva fatto votare durante la guerra punica per limitare il lusso delle donne, è abrogata dopo un grande dibattito, e nonostante l'intervento di Caton ostile alla sua soppressione. Caton partito per la Spagna, pacifie, a seguito di una guerra che comincia a Empories, la Spagna citérieure. Titus Quinctius Flamininus termina una guerra felice contro Lacédémoniens ed il loro tyran Nabis con una pace così come la desiderava lui stesso e la liberazione di Argos, che era sotto gli ordini dell'tyran. Questo libro riporta inoltre vittorie guadagnate in Spagna e sul Boïens ed i galli Insubres. I senatori per la prima volta sono separati del popolo per assistere ai giochi. Lo devono all'intervento dei critici Sextus Aelius Paetus e Caius Cornélius Cethegus, di cui il plèbe indigne. Si fondano molte colonie. Marcus Porcius Caton celebra il suo trionfo sulla Spagna. Titus Quinctius Flamininus, che ha superato il re di Macedonia Philippe e Nabis, tyran di Lacédémone, e consegnato tutta la Grecia, a causa del grande numero delle sue imprese, famosa il suo trionfo durante tre giorni. Ambasciatori cartaginesi annunciano che Hannibal, che si è rifugiato da Antiochus, prepara la guerra con lui. Hannibal ha tentato d'altra parte di spingere i cartaginesi alla guerra tramite l'abitante di Tiro Ariston, inviato da lui a Cartago, ma senza alcuna lettera.

La loi Oppia, que le tribun de la plèbe Caius Oppius avait fait voter pendant la guerre punique pour limiter le luxe des femmes, est abrogée après un grand débat, et malgré l'intervention de Caton hostile à sa suppression. Caton, parti pour l'Espagne, pacifie, à la suite d'une guerre qui commence à Empories, l'Espagne citérieure. Titus Quinctius Flamininus termine une guerre heureuse contre les Lacédémoniens et leur tyran Nabis par une paix telle qu'il la souhaitait lui-même et la libération d'Argos, qui était sous les ordres du tyran. Ce livre rapporte en outre des victoires remportées en Espagne et sur les Boïens et les Gaulois Insubres. Les sénateurs pour la première fois sont séparés du peuple pour assister aux jeux. Ils le doivent à l'intervention des censeurs Sextus Aelius Paetus et Caius Cornélius Cethegus, dont la plèbe s'indigne. On fonde plusieurs colonies. Marcus Porcius Caton célèbre son triomphe sur l'Espagne. Titus Quinctius Flamininus, qui a vaincu le roi de Macédoine Philippe et Nabis, tyran de Lacédémone, et délivré toute la Grèce, à cause du grand nombre de ses exploits, célèbre son triomphe pendant trois jours. Des ambassadeurs carthaginois annoncent qu'Hannibal, qui s'est réfugié chez Antiochus, prépare la guerre avec lui. Hannibal a tenté d'autre part de pousser les Carthaginois à la guerre par l'intermédiaire du Tyrien Ariston, envoyé par lui à Carthage, mais sans aucune lettre.

Ab Urbe Condita liber XXXV Periocha

P. Scipio Africanus legatus ad Antiochum missus Ephesi cum Hannibale, qui se Antiocho adiunxerat, conlocutus est, ut si fieri posset, metum ei, quem ex populo R. conceperat, eximeret. Inter alia cum quaereret quem fuisse maximum imperatorem Hannibal crederet, respondit Alexandrum, Macedonum regem, quod parua manu innumerabiles exercitus fudisset quodque ultimas oras, quas uisere supra spem humanam esset, peragrasset. Quaerenti deinde, quem secundum poneret, Pyrrhum, inquit, castra metari primum docuisse, ad hoc neminem loca elegantius cepisse, praesidia disposuisse. Exsequenti, quem tertium diceret, semet ipsum dixit. Ridens Scipio: "quidnam tu diceres, inquit, si me uicisses?" "Tunc vero me, inquit, et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante alios posuissem."
Inter alia prodigia, quae plurima fuisse traduntur, bouem Cn. Domitii cos. locutam "Roma caue tibi" refertur.
Nabis, Lacedaemoniorum tyrannus, incitatus ab Aetolis, qui et Philippum et Antiochum ad inferendum bellum populo R. sollicitabant, a populo R. desciuit, sed bello aduersus Philopoemenen, Achaeorum praetorem, gesto ab Aetolis interfectus est. Aetoli quoque ab amicitia populi R. defecerunt. Cum societate iuncta Antiochus, Syriae rex, bellum Graeciae intulisset, complures urbes occupauit, inter quas Chalcidem et totam Euboeam.
Res praeterea in Liguribus gestas et adparatum belli ab Antiocho continet.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

P. Scipion l'Africano, inviato come ambasciatore presso Antiochus, causa ad Efeso con Hannibal, che si è aggiunto a Antiochus, per togliere possibilmente al questo principe il timore che ha concepito del popolo romano. Tra l'altro questioni, gli chiede quale è, secondo lui, più grande dei generali. Hannibal risponde: "Alexandre di Macedonia, perché con deboli truppe ha battuto eserciti innumerevoli, e percorso i limiti estremi del mondo, che non si può sperare di andare vedere che superando le speranze permesse ad un uomo". Scipion che gli chiede che sistema il secondo, Hannibal risponde: "Pyrrhus;" il primo ha insegnato a tracciare un campo, e per ciò nessuno di non gli ha meglio scelto una posizione né ha disposto dei posti "." Scipion che prosegue e che chiede che nomina il terzo, Hannibal si nomina. Allora Scipion gli dice, che sorride: "Cosa diresti, se lo avessi superato?" - "allora, detto Hannibal, mi metterei prima di Alexandre, prima di Pyrrhus e prima degli altri." - Tra l'altro prodigi, molto numerosi, si dice, si riporta che una mucca del console Cn. Domitius mugit: "Roma, prende guardia a te." - Nabis tyran di Lacédémone, spinto dal Étoliens che sollecitano Philippe ed Antiochus di fare la guerra al popolo romano, lascia la parte di Roma, e, facendo la guerra a Philopoemen, préteur degli Achéens, è ucciso dal Étoliens. Étoliens anche rinuncia all'amicizia del popolo romano. Essendosi combinato a loro, Antiochus, re della Siria, porta la guerra in Grecia, e si afferra di molte città, tra l'altro di Chalcis, ed di tutta l'Eubea. Il libro contiene inoltre ciò che è stato fatto in Liguria ed i preparativi di guerra di Antiochus.

P. Scipion l'Africain, envoyé comme ambassadeur auprès d'Antiochus, cause à Ephèse avec Hannibal, qui s'est joint à Antiochus, pour enlever si possible à ce prince la crainte qu'il a conçue du peuple romain. Entre autres questions, il lui demande quel est, selon lui, le plus grand des généraux. Hannibal répond: "Alexandre de Macédoine, parce qu'avec de faibles troupes il a battu des armées innombrables, et parcouru les limites extrêmes du monde, qu'on ne peut espérer aller voir qu'en dépassant les espoirs permis à un homme". Scipion lui demandant qui il range le second, Hannibal répond: "Pyrrhus; le premier il a enseigné à tracer un camp, et pour cela personne n'a mieux que lui choisi un emplacement ni disposé des postes". Scipion poursuivant et demandant qui il nomme le troisième, Hannibal se nomme lui-même. Alors Scipion lui dit, souriant: "Que dirais-tu, si tu m'avais vaincu?" - "Alors, dit Hannibal, je me placerais avant Alexandre, avant Pyrrhus et avant les autres." - Entre autres prodiges, très nombreux, dit-on, on rapporte qu'une vache du consul Cn. Domitius mugit: "Rome, prends garde à toi." - Nabis, tyran de Lacédémone, poussé par les Étoliens qui sollicitent Philippe et Antiochus de faire la guerre au peuple romain, quitte le parti de Rome, et, en faisant la guerre à Philopoemen, préteur des Achéens, est tué par les Étoliens. Les Étoliens aussi renoncent à l'amitié du peuple romain. S'étant allié à eux, Antiochus, roi de Syrie, porte la guerre en Grèce, et s'empare de plusieurs villes, entre autres de Chalcis, et de toute l'Eubée. Le livre contient en outre ce qui a été fait en Ligurie et les préparatifs de guerre d'Antiochus.

Ab Urbe Condita liber XXXVI Periocha

Acilius Glabrio cos. Antiochum ad Thermopylas Philippo rege adiuuante uictum Graecia expulit idemque Aetolos subegit.
P. Cornelius Scipio Nasica cos. aedem matris deum, quam ipse in Palatium intulerat, uir optimus a senatu iudicatus, dedicauit. Idemque Boios Gallos uictos in deditionem accepit, de his triumphauit.
Praeterea naualia certamina prospera aduersus praefectos Antiochi regis referuntur.



aUC [ x - y (X - Y a.Rp.) ]

Il console Acilius Glabrio superò Antiochus ai Thermopyles, con l'aiuto del re Philippe, lo cacciò di Grecia e sottopose inoltre Étoliens. Il console P. Cornélius Scipion Nasica, che il senato aveva giudicato l'uomo il migliore, dedicò il tempio della madre dei dei che lui stesso aveva installato sul palatino. Lo stesso console ricevé l'offerta dai galli Boïens che aveva superato e celebrò su loro un trionfo. Inoltre, è fatto menzione di batattaglie navali consegnate con successo contro i préfets del re Antiochus

Le consul Acilius Glabrio vainquit Antiochus aux Thermopyles, avec l'aide du roi Philippe, le chassa de Grèce et soumit en outre les Étoliens. Le consul P. Cornélius Scipion Nasica, que le s